Darslar 4–5 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
4
Mahmud Koshg‘ariy
Darslik: 1-qism, 52–53-betlar
MaqsadMahmud Koshg‘ariyning hayoti, davri va ilmiy xizmatlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
qomusiy olim · encyclopaedic scholartilshunos · linguistqoraxoniylar · the Karakhanids, a Turkic dynastylug‘at · dictionary
Tushuntirish
Mahmud Koshg‘ariy XI asrda, Qoraxoniylar davlati gullagan davrda Bolasog‘un shahrida tug‘ilgan; to‘liq ismi Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad. Darslikka ko‘ra, uning otasi Issiqko‘l atrofidagi Barskon shahridan edi. Dastlabki ustozlaridan biri qashqarlik Husayn xalifa bo‘lgan, keyinchalik u Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur va Bag‘doddagi maktab-madrasalarda o‘qib, ilmini oshirgan. U turkiy tilning grammatikasini ishlab chiqqan va turkcha-arabcha lug‘atning ilk namunasini yaratgan birinchi tilshunos olim sifatida tanilgan. Muallifning o‘z so‘zlariga ko‘ra, u turkiy xalqlarning shahar, qishloq va yaylovlarini ko‘p yillar kezib, so‘zlarni to‘plagan. Asarida geografiya, botanika, etnografiya, folklor va tarixga oid ma’lumotlar ham bo‘lgani uchun uni qomusiy olim deb ataydilar.
Namunalar
Misol: Koshg‘ariy turkiy so‘zlarning ma’nosini arab tilida izohlaydi va misol sifatida xalq she’rlari, maqollardan keltiradi. Shu tufayli «Devon» faqat lug‘at emas, adabiy manba hamdir.
Misol: Koshg‘ariy asar uchun materialni ko‘p yillar davomida turkiy qabilalar yashagan joylarni kezib to‘plagan. Bu uning yig‘ilgan ma’lumotlarga tayanuvchi tadqiqotchi ekanini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Xaritada Bolasog‘un, Qashqar, Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur va Bag‘dod o‘rnini toping va olimning ta’lim yo‘lini chiziq bilan bog‘lang.
Mashq
1
Mahmud Koshg‘ariy qayerda tug‘ilgan va qaysi davlat davrida yashagan?
Bolasog‘un shahrida tug‘ilgan; XI asrdagi Qoraxoniylar davlati davrida yashagan.
2
Olim qaysi shaharlarda ilm olgan?
Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur va Bag‘dodda.
3
Agar bugungi tilshunos turli shevalarni o‘rganmoqchi bo‘lsa, Koshg‘ariyning qaysi ish usulidan o‘rnak ola oladi?
Joylarni kezib, jonli nutqdan so‘z va namunalarni to‘plash usuli.
4
Nima uchun Koshg‘ariyni qomusiy olim deb ataydilar?
Chunki asarida tilshunoslikdan tashqari geografiya, botanika, zoologiya, etnografiya, folklor va tarixga oid ma’lumotlar ham bor.