☰ Mundarija · Adabiyot

Mashrab: «O‘rtar» g‘azali, murabba’ va muxammas

Darslar 32–33 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
32

«Agar oshiqlig‘im aytsam...»

Darslik: 1-qism, 186–187-betlar
MaqsadMashrabning «Agar oshiqlig‘im aytsam…» («O‘rtar») g‘azalini mazmun, radif va tasvir vositalari jihatidan tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
radif · refrain word after the rhymeistiora · metaphormubolag‘a · hyperboleritorik savol · rhetorical question
Tushuntirish

Bu g‘azalning radifi «o‘rtar» bo‘lib, har bayt oxirida takrorlanadi va ishq o‘ti obrazini kuchaytiradi; «ishq o‘ti» – darslikdagi asosiy istiora. Matla’da oshiq ishqini aytsa, hatto jon va jahon, uyi-yu-xonadoni ham yonib ketishini bildiradi; bu – mubolag‘a. Keyingi baytlarda ishq o‘tidan zarra yetgan kishi yig‘laydi, sabr-toqatini yo‘qotadi; shoir yor ismini tutsa, zavqdan tili yonadi, vasfini aytishga til topilmaydi, til lol, ko‘z yoshli. Ayriliq kunlarining og‘irligidan uning ohi tutuni yer va osmonni yondiradi, yor esa uning holini so‘rmaydi. Maqta’da Mashrab o‘z dardini hech kimning boshiga solmaslikni so‘raydi va ohi bilan hatto abadiy jannat ham yonishini aytib, hissiyotni cho‘qqiga chiqaradi. Mashrab g‘azallarida savol ohangi, tanosub, tashbeh va ramz ham tez-tez uchraydi.

Namunalar
Misol: «Jon-u jahon o‘rtar» ifodasi mubolag‘a: oshiqlik sirini aytish butun olamni yoqib yuborishi mumkinligi bo‘rttirib aytilgan.
Misol: Radif har bayt ohangini bir xil oqimga soladi: «o‘rtar» takrori ishq o‘tining uzluksizligini bildiradi.
Sinfda faoliyat

Radif tahlili: g‘azaldagi har bir baytda «o‘rtar» nimani yoqayotganini (jon, ko‘ngil, til, zamin va h.k.) jadvalga yozing.

Mashq
1
G‘azal radifi qaysi so‘z va u qanday vazifa bajaradi?
2
«Ishq o‘ti» istiorasining ma’nosini izohlang.
3
G‘azaldagi ikki mubolag‘ani toping.
4
Nima uchun maqta’da shoir dardini boshqaga solmaslikni so‘raydi?