Darslar 53–54 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
53
Mustaqillik davri dramaturgiyasi
Darslik: 2-qism, 120–121-betlar
MaqsadMustaqillik davri o‘zbek dramaturgiyasining o‘ziga xosligi, drama janrlari (komediya, fojia, tragikomediya) va sahna asarining badiiy vositalarini bilish.
Yangi so‘zlar
komediya · comedyfojia (tragediya) · tragedytragikomediya · tragicomedymonolog va dialog · monologue and dialogue
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, o‘zbek dramasi XX asr boshlaridagi madaniy muhit bilan bog‘liq: jadid ma’rifatchilari teatr sahnasini ibratxona, xalq uchun oyna deb bilgan; «Padarkush» (Behbudiy), «Abulfayzxon» (Fitrat), «Sohibqiron» (Oripov) shu an’ana namunalari sifatida eslatiladi. Komediyada muallif g‘oyasini xarakter va kulgi orqali, fojiada esa qahramonlar va muhit o‘rtasidagi o‘ta kuchli ziddiyat oqibatida paydo bo‘lgan achinish orqali beradi; «Temir xotin» (Sharof Boshbekov) esa har ikki janrning belgilarini birlashtirgan tragikomediya sifatida keltiriladi. Mustaqillik davri dramalarida o‘zbekona turmush, milliy qadriyatlar va urf-odatlar, ajdodlar merosi va milliy o‘zlikni anglash alohida e’tibor markazida. Sahna asarida obraz dialog va monolog, harakat, imo-ishora, sukut, yig‘i yoki kulgi kabi vositalar bilan ochiladi, shuning uchun muallif tomoshabin qabulini ham o‘ylab yozadi.
Namunalar
Misol: tomoshabin bir sahnada qahramon kulgili ahvolga tushishini ko‘rib kulsa-yu, shu bilan birga uning og‘ir taqdiridan qayg‘ursa, asar tragikomediya xususiyatiga ega.
Misol: qahramonning bir og‘iz so‘z aytmay, uzoq jim turishi (sukut) sahnada uning ichki ruhiy holatini ko‘rsatuvchi tasviriy vosita bo‘la oladi.
Sinfda faoliyat
Uch ustunli jadval tuzing: janr – asosiy belgi – sizga tanish bitta misol. Komediya, fojia va tragikomediya uchun to‘ldiring.
Mashq
1
Jadid ma’rifatchilari teatr sahnasiga qanday qaragan?
Ibratxona va xalq uchun oyna sifatida.
2
Komediya bilan fojianing asosiy farqini tushuntiring.
Komediyada g‘oya xarakter va kulgi orqali, fojiada esa kuchli ziddiyat oqibatidagi achinish orqali beriladi.
3
Darslik tragikomediyaga qaysi asarni misol qilib keltiradi va nega u shunday deyiladi?
Sharof Boshbekovning «Temir xotin»i – unda kulgi ham, mehnatdan ezilgan odam fojiasi ham bor.
4
Nima uchun drama muallifi tomoshabin qabulini ham o‘ylashi kerak?
Drama sahna uchun yoziladi: qahramonlar sahnada qanday ko‘rinishi va tomoshabinga ta’siri asarning umrboqiyligini belgilaydi.