Darslar 53–54 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
53
Mustaqillik davri dramaturgiyasi
Darslik: 2-qism, 120–121-betlar
MaqsadMustaqillik davri o‘zbek dramaturgiyasining o‘ziga xosligi, drama janrlari (komediya, fojia, tragikomediya) va sahna asarining badiiy vositalarini bilish.
Yangi so‘zlar
komediya · comedyfojia (tragediya) · tragedytragikomediya · tragicomedymonolog va dialog · monologue and dialogue
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, o‘zbek dramasi XX asr boshlaridagi madaniy muhit bilan bog‘liq: jadid ma’rifatchilari teatr sahnasini ibratxona, xalq uchun oyna deb bilgan; «Padarkush» (Behbudiy), «Abulfayzxon» (Fitrat), «Sohibqiron» (Oripov) shu an’ana namunalari sifatida eslatiladi. Komediyada muallif g‘oyasini xarakter va kulgi orqali, fojiada esa qahramonlar va muhit o‘rtasidagi o‘ta kuchli ziddiyat oqibatida paydo bo‘lgan achinish orqali beradi; «Temir xotin» (Sharof Boshbekov) esa har ikki janrning belgilarini birlashtirgan tragikomediya sifatida keltiriladi. Mustaqillik davri dramalarida o‘zbekona turmush, milliy qadriyatlar va urf-odatlar, ajdodlar merosi va milliy o‘zlikni anglash alohida e’tibor markazida. Sahna asarida obraz dialog va monolog, harakat, imo-ishora, sukut, yig‘i yoki kulgi kabi vositalar bilan ochiladi, shuning uchun muallif tomoshabin qabulini ham o‘ylab yozadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab tomoshasidan keyin sinf qaysi epizod kulgili, qaysi biri jiddiy bo‘lganini muhokama qildi. Shu bilan bitta voqeani turli ohangda aytish mumkinligini tushundi.
Kim ishlatadi
Aktyorlar, rejissyorlar va tomosha tanqidchilari voqeani turli ohangda berishni bilishi kerak.
Bugun sinab ko‘ring
Bugungi bir voqeani avval hazil bilan, so‘ng jiddiy ohangda ikki gapda aytib ko‘ring.
Namunalar
Misol: tomoshabin bir sahnada qahramon kulgili ahvolga tushishini ko‘rib kulsa-yu, shu bilan birga uning og‘ir taqdiridan qayg‘ursa, asar tragikomediya xususiyatiga ega.
Misol: qahramonning bir og‘iz so‘z aytmay, uzoq jim turishi (sukut) sahnada uning ichki ruhiy holatini ko‘rsatuvchi tasviriy vosita bo‘la oladi.
Sinfda faoliyat
Uch ustunli jadval tuzing: janr – asosiy belgi – sizga tanish bitta misol. Komediya, fojia va tragikomediya uchun to‘ldiring.
Mashq
1
Jadid ma’rifatchilari teatr sahnasiga qanday qaragan?
Ibratxona va xalq uchun oyna sifatida.
2
Komediya bilan fojianing asosiy farqini tushuntiring.
Komediyada g‘oya xarakter va kulgi orqali, fojiada esa kuchli ziddiyat oqibatidagi achinish orqali beriladi.
3
Darslik tragikomediyaga qaysi asarni misol qilib keltiradi va nega u shunday deyiladi?
Sharof Boshbekovning «Temir xotin»i – unda kulgi ham, mehnatdan ezilgan odam fojiasi ham bor.
4
Nima uchun drama muallifi tomoshabin qabulini ham o‘ylashi kerak?
Drama sahna uchun yoziladi: qahramonlar sahnada qanday ko‘rinishi va tomoshabinga ta’siri asarning umrboqiyligini belgilaydi.