«Abulfayzxon» fojiasi tahlili

«Abulfayzxon» 1924-yilda chop etilgan; voqealar XVIII asrda Buxoroda ashtarxoniylar sulolasi tugab, mang‘it amirlari kelgan murakkab davrda kechadi, shu bois muallif haqiqiy tarixiy shaxslar bilan birga to‘qima va ramziy obrazlardan ham foydalangan. Darslikka ko‘ra, asar «podshohlik – qon bilan sug‘orilaturg‘on bir og‘och» fikriga qurilgan: taxt orzusi odamni ko‘r, qalbni nochor qiladi. Tarixiy ma’lumotga ko‘ra, Abulfayzxon taxtga akasining hayoti evaziga chiqqan va oxir-oqibat o‘z atrofidagi ikkiyuzlamachilar va kaltabinligi tufayli mag‘lub bo‘ladi; asarning bosh g‘oyasi zulmga qurilgan tuzum inqirozga mahkumligidir. Hakimbiy Eron shohi Nodirshoh bilan yashirin aloqa o‘rnatadi, o‘g‘li Rahimbiyni taxtga ko‘tarish va’dasini oladi, ko‘zi ojiz Ibrohimbiy esa adolat tarafida turib, qurultoy chaqirishni taklif qiladi va Rahimbiyning taxti uning bolalariga yuqmasligini aytadi. Eng kuchli timsollardan biri – Xayol; shaxmat o‘yini esa asardagi kuch kurashining ramzi.