Darslar 6 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
6
«Devonu lug‘ot at-turk» asari haqida
Darslik: 1-qism, 56–60-betlar
Maqsad«Devon»dagi she’riy parchalarning shakli, vazni, qofiyasi va tasvir vositalarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
to‘rtlik · quatrainbarmoq vazni · syllabic metre, based on the number of syllablesturoq · caesura group, a unit of syllables within a lineqofiyalanish tartibi · rhyme scheme
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, «Devon»dagi she’riy parchalar XI asrdan ancha oldin yaratilgan xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lib, ularning katta qismi to‘rtliklardan iborat. Mahmud Koshg‘ariy bunday she’rlarni «yir», «qo‘shug‘» yoki oddiy «she’r» deb atagan; «qo‘shiq» atamasi ham birinchi marta shu asarda qayd etilgan. To‘rtliklar asosan a-a-a-b shaklida qofiyalanadi, a-b-a-b va a-a-a-a ko‘rinishlari ham uchraydi; «Alp Er To‘nga marsiyasi» va «Qish va Bahor» esa murabba’ shaklida. Vazn jihatidan ular asosan barmoqqa mansub, ayrimlari aruzning ba’zi ko‘rinishlariga mos keladi; marsiyaning har misrasi yetti bo‘g‘inli, turoqlari 4+3. Tasvir vositalaridan o‘xshatish, sifatlash, qarshilantirish, jonlantirish, mubolag‘a, tazod va tanosub ko‘p ishlatilgan, mavzulari esa Vatan va qahramonlar sharafi, tabiat, mehnat, ishq va odob-axloqdan iborat.
Namunalar
Misol: «Bahor keldi, yer yashnar» satri yetti bo‘g‘inli (ba-hor kel-di, yer yash-nar) va 4+3 turoqqa bo‘linadi, ya’ni marsiyadagi kabi barmoq vaznida.
Misol: To‘rt misrali bandda birinchi, ikkinchi va uchinchi misralar «-ur» bilan, to‘rtinchisi boshqa tovush bilan tugasa, qofiya a-a-a-b bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
Navbat bilan: o‘qituvchi to‘rt misrali o‘z matnini o‘qiydi; o‘quvchilar qofiyalanish tartibini (a-a-a-b yoki a-b-a-b) aytib, birinchi misradagi bo‘g‘inlarni sanaydi.
Mashq
1
Koshg‘ariy she’rlarni qanday nomlagan va «qo‘shiq» atamasi haqida nima deyiladi?
U ularni «yir», «qo‘shug‘» yoki she’r deb atagan; «qo‘shiq» atamasi ham ilk bor shu asarda qayd etilgan.
2
«Devon»dagi to‘rtliklarda qanday qofiyalanish tartiblari uchraydi?
Asosan a-a-a-b; shuningdek a-b-a-b va a-a-a-a.
3
«Tongda quyosh chiqadi» satri qaysi vaznda? Bo‘g‘inlarini sanab javob bering.
Barmoq vaznida: satrda yetti bo‘g‘in bor (tong-da qu-yosh chi-qa-di), turoqlari 4+3.
4
Nima uchun «Devon»dagi she’rlarni qadimgi turkiy poeziyaning qimmatli manbasi deyish mumkin?
Chunki ular XI asrdan oldingi xalq ijodi namunalarini saqlagan va qofiya, vazn, tasvir vositalari hamda turli mavzularni ko‘rsatadi.