«Devonu lug‘ot at-turk» asari haqida
Darslikka ko‘ra, «Devon»dagi she’riy parchalar XI asrdan ancha oldin yaratilgan xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lib, ularning katta qismi to‘rtliklardan iborat. Mahmud Koshg‘ariy bunday she’rlarni «yir», «qo‘shug‘» yoki oddiy «she’r» deb atagan; «qo‘shiq» atamasi ham birinchi marta shu asarda qayd etilgan. To‘rtliklar asosan a-a-a-b shaklida qofiyalanadi, a-b-a-b va a-a-a-a ko‘rinishlari ham uchraydi; «Alp Er To‘nga marsiyasi» va «Qish va Bahor» esa murabba’ shaklida. Vazn jihatidan ular asosan barmoqqa mansub, ayrimlari aruzning ba’zi ko‘rinishlariga mos keladi; marsiyaning har misrasi yetti bo‘g‘inli, turoqlari 4+3. Tasvir vositalaridan o‘xshatish, sifatlash, qarshilantirish, jonlantirish, mubolag‘a, tazod va tanosub ko‘p ishlatilgan, mavzulari esa Vatan va qahramonlar sharafi, tabiat, mehnat, ishq va odob-axloqdan iborat.
| Belgi | «Devon»dagi to‘rtlik |
|---|---|
| shakl | to‘rtlik |
| qofiya | asosan a-a-a-b |
| boshqa qofiya | a-b-a-b, a-a-a-a |
| vazn | asosan barmoq |
Sinfdosh uchta narsani ritm bilan aytgani uchun ro‘yxat uning esida uzoq qoldi. Keyin boshqalar ham shu usulni sinab ko‘rdi.
Qo‘shiq mualliflari, nutq o‘qituvchilari va musiqa o‘qituvchilari matnni ritm bilan esda qoldiradi.
Bugun eslab qolishingiz kerak bo‘lgan uch narsani ritm bilan aytib, yodlab ko‘ring.
Navbat bilan: o‘qituvchi to‘rt misrali o‘z matnini o‘qiydi; o‘quvchilar qofiyalanish tartibini (a-a-a-b yoki a-b-a-b) aytib, birinchi misradagi bo‘g‘inlarni sanaydi.