Darslar 7–9 · 3 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
9
Marsiya haqida tushuncha
Darslik: 1-qism, 65-bet
MaqsadMarsiya janrining ta’rifi, shakllari va vaznini bilish.
Yangi so‘zlar
marsiya · elegy, a poem or song of grief at someone’s deathmurabba’ · poem of four-line stanzasaruz · metrical system based on long and short syllablestarkibband · a strophic poem with varying refrains
Tushuntirish
Darslik ta’rifiga ko‘ra, marsiya – kimningdir vafoti sabab tug‘ilgan alam va hasratni izhor etuvchi lirik she’r yoki qo‘shiq. Bunday she’rlar ko‘pincha xalq tarixida chuqur iz qoldirgan shaxslar xotirasiga atab yaratiladi; Alp Er To‘nga haqidagi marsiya ham xalq og‘zaki ijodida tug‘ilgan va bu janrning saqlanib qolgan eng qadimgi namunalari sirasiga kiradi. Keyingi davrlarda shoirlar marsiyani g‘azal, qasida, muxammas, musaddas, tarjiband va tarkibband shakllarida ham yozganlar. Mumtoz marsiyalarning aksariyati aruzda, Alp Er To‘nga marsiyasi esa barmoqda va murabba’ shaklida: bandlari to‘rt misrali, qofiyasi asosan a-a-a-b, har misra yetti bo‘g‘in, turoqlari 4+3. Janr xalqning qahramonga ehtiromini va judolik og‘rig‘ini ifoda etadi.
Namunalar
Misol: Yaqin kishisini yo‘qotgan xalq qo‘shig‘i yoki sevimli shoir vafotiga bag‘ishlangan g‘azal-marsiya ham shu janrga kiradi, chunki unda g‘am-qayg‘u ifodalanadi.
Misol: Bandi to‘rt misra, qofiyasi a-a-a-b va misrasi yetti bo‘g‘inli she’r murabba’ shaklida, barmoq vaznida yozilgan bo‘ladi – Alp Er To‘nga marsiyasidagi kabi.
Sinfda faoliyat
Guruhlarda: bir marsiya ssenariysi tuzing — kimga bag‘ishlanadi, qaysi shaklda (murabba’, g‘azal) yoziladi, qanday qayg‘u belgilari bo‘ladi.
Mashq
1
Marsiya deb nimaga aytiladi?
Biror kishining o‘limi munosabati bilan g‘am-qayg‘uni ifodalovchi lirik she’r yoki qo‘shiq.