Darslar 48 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
tahlil · analysistavze’ · tavze’ (a device of repeated sound or word patterns)tazod · tazod (antithesis; opposed meanings set against each other)ramziy til · symbolic language
Tushuntirish
Darslikdagi sharhda Parfi 1960-yillarda she’riyatga kirib kelgan, o‘z she’rlari bilan o‘ziga xos o‘rin egallagan shoir sifatida ta’riflanadi; uning she’rlarida Vatan, ona, inson va tabiat mavzulari yetakchi deyiladi. Sharh «Tong otmoqda»da quyosh–zambarak o‘xshatishining zamirida nurning zarralar oqimi bo‘lib tarqalishi haqidagi fizik haqiqat yotishini eslatib, she’rni bir o‘qishda anglab bo‘lmasligini ta’kidlaydi. «Yomg‘ir yog‘ar»da lirik qahramonning yomg‘ir ostidagi ruhiy holati bandlar ichida asta-sekin ochilishi, «ko‘ngil» so‘zi esa she’rga badiiy kuch berishi aytiladi; muallif takrir, tavze’ va tazodni shu she’rdagi asosiy san’atlar sifatida sanaydi. «Yoz kechasi»da shoirning eshitish, ko‘rish va hid bilish hislari qanday birlashishi, «ch» tovushi chigirtka kuyiga hamohang bo‘lishi ko‘rsatiladi. Oxirida o‘quvchiga «Yana qaytib keldim» va «Yurak» she’rlarini shu usulda mustaqil sharhlash tavsiya qilinadi.
Namunalar
Misol: «Chigirtkalar chirillar chunon» satrida «ch» tovushining takrori mayda hasharot ovozini eslatadi – bu tovush ohangdorligi (alliteratsiya).
Misol: «Men yozdim» deb yalang aytish o‘rniga «ko‘ngil yog‘adi» deyilishi – sodda bayon emas, ramziy til; shuning uchun she’r kuchliroq bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
Mustaqil tahlil: «Yurak» yoki «Yana qaytib keldim» she’rini tanlab, 5 ta bandli reja bilan tahlil qiling: mavzu, lirik «men», 2 ta tasvir, 1 ta san’at, yakuniy kayfiyat.
Mashq
1
Sharhga ko‘ra, Parfi she’riyatida qaysi mavzular yetakchilik qiladi?
Vatan, ona, inson va tabiat.
2
«Tong otmoqda»dagi quyosh–zambarak o‘xshatishi nima uchun bejiz emas?
Chunki nurning zarralar oqimi bo‘lib tarqalishi fizik haqiqat: shoir shu haqiqatni obrazga aylantirgan.
3
Takrir bilan tazodning farqini bittadan misol bilan ko‘rsating.
Takrir – bir misraning qayta kelishi (masalan, yomg‘ir misrasi olti marta); tazod – qarama-qarshi ma’nolarni yonma-yon qo‘yish (masalan, qayg‘u va quvonch).
4
Nima uchun «ko‘ngil» so‘zi «Yomg‘ir yog‘ar» she’rining so‘nggi satrida muhim, deydi sharh?
U she’rni oddiy bayondan chiqarib, ramziy va badiiy kuchliroq qiladi: she’r – ko‘ngil hodisasi.