Darslar 17 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
17
«Qisasi Rabg‘uziy» asari haqida
Darslik: 1-qism, 106–112-betlar
Maqsad«Qisasi Rabg‘uziy»ning mavzusi, tuzilishi va badiiy xususiyatlarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
qissa · long tale (here: a tale about a prophet)hikoyat · short tale inside a qissasujet · plotmifologik tasavvur · mythological notion
Tushuntirish
«Qisasi Rabg‘uziy» o‘zbek nasrining eng qadimiy namunalaridan biri bo‘lib, 72 qissadan iborat va turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan. Qissalar payg‘ambarlar haqida bo‘lsa-da, darslik ularni Rabg‘uziyning olam va odam haqidagi qarashlarini badiiy ifodalash vositasi deb biladi; voqealar diniy manbalarga, tarixiy asarlarga va xalq og‘zaki ijodiga tayanadi, ammo muallif ularni o‘z tafakkuri bilan qayta ishlagan. Mavzular rang-barang: ota-ona va farzand munosabati, sevgi va sadoqat, vatanparvarlik, erk va adolat, do‘stlik, urush va tinchlik. Qissa ichida tez-tez mustaqil hikoyat, rivoyat yoki she’r keladi; hikoyat bitta epizoddan iborat bo‘lib, qahramon yoki voqeani izohlaydi. Asar tilining sodda, lo‘nda va ta’sirchan bo‘lishi, o‘zbek nasrida dialoglar ilk bor keng qo‘llanishi uning asrlar davomida o‘qilishiga sabab bo‘lgan.
Namunalar
Misol: Dovud haqidagi qissada hikoyat halol mehnat g‘oyasini ochadi: u o‘z hunari bilan kun ko‘rishga intiladi va boshqalarga og‘ir bo‘lmaslikni xohlaydi.
Misol: «Sulaymonning qarinchg‘a bilan so‘zlashgani» to‘liq savol-javob asosida qurilgan, shuning uchun u dialog rolini ko‘rsatishda eng yaxshi namuna.
Sinfda faoliyat
Jadval: to‘rt hikoyat uchun «qahramonlar – joy – asosiy g‘oya – og‘zaki ijod belgilari» ustunlarini to‘ldiring.
Mashq
1
«Qisasi Rabg‘uziy» nechta qissadan iborat va nima haqida?
72 qissa; payg‘ambarlar haqida, ammo muallifning olam va odam haqidagi qarashlarini ifodalaydi.
2
Qissa va hikoyat o‘rtasidagi farqni ayting.
Qissa hajmi va voqealar ko‘lami jihatidan yirik; hikoyat ixcham, bitta epizodli bo‘lib, qissa ichida uni izohlaydi.
3
Nima uchun «Uzum hikoyati»da shayton asosiy qahramon hisoblanadi?
Chunki voqea uning uzum urug‘ini o‘g‘irlashi va sug‘orish sharti atrofida rivojlanadi.
4
Rabg‘uziy nasrining sodda va ta’sirchan bo‘lishi qanday omillarga bog‘liq?
Dialog, qisqa va aniq jumlalar hamda xalq og‘zaki ijodidan, jumladan latifa usullaridan olingan jihatlar.