Darslar 3 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
3
«Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi» dostoni haqida
Darslik: 1-qism, 47–51-betlar
MaqsadDoston tahlilida turkum, motiv, obraz va nom talqinlarini ajrata olish.
Yangi so‘zlar
turkum · cycle, a group of related dastansmotiv · motif, a recurring story elementhomiy · patron, protectortalqin · interpretation
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, «Go‘ro‘g‘li» turkumida oltmishdan ortiq doston bor, «Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi» esa shu turkumning ilk dostoni sanaladi. Mualliflar parchada qadimgi tasavvurlarning izlari borligini, shu sabab ba’zi motivlar hozirgi qarashlarimizdan keskin farq qilishini eslatadi. Dostonda Xizr va chiltanlar qahramonga homiylik qiladi, uni tarbiyalab, el xizmatiga o‘rgatadi; g‘ayritabiiy tug‘ilish esa Go‘ro‘g‘lining kelajakda favqulodda kuch va aql egasi bo‘lishiga ishora deb talqin qilinadi. Odilxon va Shohdorxon qarama-qarshi qo‘yiladi: biri insoniy fazilatlari bilan, ikkinchisi o‘ylamay qaror qilgani va urushni boshlagani bilan ajralib turadi. Nomning «go‘r», «ko‘r» va «kur» (alp, botir) o‘zaklariga bog‘lab izohlanishi, G‘irotning esa Alpomishdagi Boychibor kabi jangovar ot timsoli ekani ham alohida ta’kidlanadi.
Namunalar
Misol: Go‘ro‘g‘li go‘rda tug‘iladi; jonsiz onasi uni tarbiyalay olmaydi, shu sababli Xizr va chiltanlar hozir bo‘lib, go‘dakni o‘z homiyligiga oladi. Darslik buni qahramonning g‘ayrioddiy taqdiriga ishora deb izohlaydi.
Misol: Alpomishning oti Boychibor bo‘lgani kabi, Go‘ro‘g‘lining oti G‘irot ham qahramondan ajralmas jangovar ot timsoli sifatida ko‘rsatiladi.
Sinfda faoliyat
Jadval tuzing: ikki ustunda «Odilxon» va «Shohdorxon» deb yozib, parchadagi harakatlariga qarab xislatlarini guruhlang.
Mashq
1
«Go‘ro‘g‘li» turkumi haqida darslik qanday ma’lumot beradi?
Turkumda oltmishdan ortiq doston bor; «Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi» uning ilk dostoni.
2
Dostonda Xizr va chiltanlarning vazifasi nimadan iborat? Bir misol keltiring.
Ular qahramonga homiylik qiladi; masalan, go‘rda tug‘ilgan bolani yo‘rgaklab, tarbiyalashga yordam beradi.
3
Rayhon arab obrazi qanday tasvirlanadi va u doston voqealarida qanday o‘rin tutadi?
U Shirvon podshosi, kuchli va jasur polvon; Xoljuvonni olib qochishi Go‘ro‘g‘lining qasd olishiga va Zaydinoyni keltirishiga sabab bo‘ladi.
4
Nima uchun darslik parchadagi ayrim motivlarni hozirgi tasavvurlarimizdan keskin farq qiladi deydi?
Chunki doston xalqning juda qadimgi badiiy-estetik qarashlarini saqlagan va unda eski asotir hamda e’tiqodlarning izlari bor.