Boburning «Jonimdin o‘zga…» va «Xating aro uzoring…» g‘azallari
Darslar 26–27 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
26
«Jonimdin o‘zga yori vafodor topmadim...»
Darslik: 1-qism, 164–167-betlar
MaqsadBoburning «Jonimdin o‘zga yori vafodor topmadim…» g‘azalini ritm, so‘z o‘yini va mazmun jihatidan tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
ritmik-sintaktik parallelizm · rhythmic-syntactic parallelismmahram · confidantso‘z o‘yini · wordplay, punradif · refrain word repeated after the rhyme
Tushuntirish
G‘azal matla’sida oshiq vafodor yor va sirdosh ko‘ngil izlaydi, biroq topa olmaydi; ikki misra gap bo‘laklarining bir xil tartibda kelishi bilan qurilgan, adabiyotshunoslikda bu ritmik-sintaktik parallelizm deyiladi va she’rga mayin ohang beradi. Ikkinchi baytda jon «dilafgor», ko‘ngil «giriftor» deb tasvirlanadi va oshiq azobda tengsiz ekani aytiladi. Yorning «usruk», ya’ni mast ko‘ziga mubtalo bo‘lgan ko‘ngil telba bo‘ladi, shuning uchun «hushyor topmadim» iborasi ham qahramonga, ham ko‘ngilga tegishli ikki ma’noda tovlanadi. To‘rtinchi baytda ayriliq odat bo‘lib qolgan, lekin u majburiy, oshiq esa o‘zini yorga munosib deb bilmaydi. Beshinchi baytda «bor» so‘zi «yana bir bor», «mavjud», «natija» va «ruxsat» ma’nolarida o‘ynaydi; maqta’da qahramon butun jahonni izlab ham yor topmaganini aytib, yolg‘izlikka ko‘nikishni o‘zi uchun maslahat qiladi. Darslik g‘azalda ijtimoiy ohang ham sezilishini ta’kidlaydi.
Namunalar
Misol: «Jonimdin o‘zga…» va «Ko‘nglumdin o‘zga…» misralarida gap bo‘laklari bir xil tartibda: to‘ldiruvchi – aniqlovchi – to‘ldiruvchi – kesim; shuning uchun ritm bir xil.
Misol: «Bor» so‘zi bir misrada ham «mavjud», ham «ruxsat» ma’nosida tushunilishi mumkin – bu tajnis kabi so‘z o‘yinining ko‘p ma’noli namunasi.
Sinfda faoliyat
Ovoz chiqarib o‘qish: g‘azalni juftlikda navbat bilan o‘qing va matla’dagi parallelizmni ritm orqali his qiling; so‘ng «bor» so‘zining to‘rt ma’nosini yozing.
Mashq
1
Ritmik-sintaktik parallelizm nima?
Ikki misrada gap bo‘laklarining bir xil tartibda takrorlanishi bilan hosil bo‘ladigan ohangdorlik.
2
«Dilafgor» va «giriftor» so‘zlari qanday ma’no beradi?
Dilafgor – dili xasta, qiynalgan; giriftor – biror narsaga asir bo‘lgan, mubtalo.
3
«Hushyor topmadim» iborasi nega ikki ma’noli?
Chunki «bu telba» ham lirik qahramonga, ham mast ko‘zga mubtalo ko‘ngilga tegishli bo‘lishi mumkin.
4
Maqta’ g‘azal mazmuniga qanday xulosa beradi?
Qahramon butun jahonni izlab yor topmaganini aytib, yolg‘izlikka ko‘nikish lozimligini eslatadi.