Darslar 28–29 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
28
Bobur lirikasi
Darslik: 1-qism, 171–177-betlar
MaqsadBobur lirikasining janrlari, mavzulari va til xususiyatlarini bilish.
Yangi so‘zlar
ruboiy · rubai, a four-line poemtuyuq · tuyuq, a four-line form based on tajnistajnis · tajnis, wordplay with homonymshasbi hol · poem on one’s own state or experience
Tushuntirish
Bobur lirikasida g‘azal va ruboiylar yetakchi o‘rinda turadi; g‘azallarining ko‘pi 5–6 baytdan iborat, tili sodda, ravon, og‘zaki nutqqa yaqin, qofiyalari ko‘pincha fe’llardan tuzilgan. Ko‘p she’rlari hasbi hol ruhida yozilgan: ularda yurtga muhabbat, ayriliq va g‘urbat, odamiy fazilatlar tarannum etiladi. Darslik Boburning mashaqqatli hayotiga qaramay, she’riyatida hayotsevarlik va ertangi kunga ishonch ustun ekanini ta’kidlaydi. Ruboiylar hazaj vaznida yoziladi va dubaytiy, tarona deb ham yuritiladi; biri «bosh qofiya» (qofiya misra boshida) asosiga qurilgan, boshqasi do‘stlarni birga bo‘lishning qadriga chaqiradi. Tuyuq ramali musaddasi maqsur vaznida yoziladi va tajnisga, ya’ni shakldosh so‘zlarga tayanadi; Bobur uning yetti turini ko‘rsatgan, masalan «chin» so‘zi bir tuyuqda uch xil ma’noda – Xitoy, ajin va haqiqat – keladi.
Namunalar
Misol: Tuyuqdagi «chin» so‘zi «Chin ohusi», «qoshdagi ajin» va «haqiqat» ma’nolarida keladi – bu shakldosh so‘zlar (omonim) asosidagi tajnisdir.
Misol: Ruboiyda qofiya misra boshida (tuz, yuz, uz) bo‘lsa, bu bosh qofiya; undan keyingi takrorlanadigan so‘zlar radif vazifasini bajaradi.
Sinfda faoliyat
Qofiya mashqi: «tuz, yuz, uz» uchligiga o‘xshash o‘zingiz qofiyadosh uch so‘z toping va ularning boshqa ma’nolarini yozing.