Darslar 14 · 1 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
14
«Qutadg‘u bilig» dostoni haqida
Darslik: 1-qism, 90–99-betlar
Maqsad«Qutadg‘u bilig» dostonining mazmuni, g‘oyasi va badiiy xususiyatlarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
qut · happiness, good fortunetimsoliy obraz · allegorical characterel · people, country and homeland (in one word)xalq og‘zaki ijodi ta’siri · influence of folk oral art
Tushuntirish
Asar nomi «saodatga yo‘llovchi bilim» ma’nosini beradi: unda qut, ya’ni baxt, bilim va to‘g‘ri yo‘l orqali topilishi aytiladi. Doston Qoraxoniylar davlati uchun falsafiy-axloqiy qo‘llanma sifatida yozilgan, shuning uchun unda hukmdor, vazir, elchi, kotib va xazinachining vazifalari ham muhokama qilinadi. Bu masalalarda eng faol qahramon O‘gdulmish bo‘lib, u O‘zg‘urmish bilan bahslashadi; O‘zg‘urmish («uyg‘otuvchi») esa taqvodor zohid, eligning taklifini uch marta rad etadi va jismni emas, ruhni boyitishni afzal ko‘radi. Oyto‘ldining asar davomida vafot etishi davlatning o‘tkinchi ekaniga ishora qiladi. Badiiy jihatdan asarda qad–yoy, til–sher, yilqi–johil kabi tasvirlar va keng tarqalgan xalq og‘zaki ijodi ta’siri ko‘zga tashlanadi; Yusuf turkiy so‘zlarni o‘zi qo‘lga o‘rgatgan yovvoyi tog‘ kiyiklariga o‘xshatadi.
Namunalar
Misol: Til – qafasdagi sher: so‘z odamni xavfdan saqlashi yoki halokatga olib borishi mumkin, shuning uchun uni ehtiyot qilish kerak.
Misol: «El» so‘zi bitta so‘zda xalqni, mamlakatni va vatanni ifodalaydi – bu yirik tushunchani ixcham aytishning yaxshi namunasi.
Sinfda faoliyat
Bahs: «Boylik ruhni boyitishdan muhimmi?» Guruh ikkiga bo‘linib, O‘gdulmish va O‘zg‘urmish nuqtayi nazaridan dalillar keltiradi.
Mashq
1
«Qutadg‘u bilig» nomining ma’nosini tushuntiring.
«Baxtga eltuvchi bilim»: baxt bilim va to‘g‘ri yo‘l orqali topiladi.
2
O‘gdulmish O‘zg‘urmishdan nimasi bilan farq qiladi?
O‘gdulmish faol, jamiyat va davlat vazifalarini muhokama qiladi; O‘zg‘urmish esa dunyodan chetlanib, ruhiy kamolotni afzal ko‘radi.
3
Oyto‘ldining vafoti nimaga ishora qiladi?
Davlatning, ya’ni boylik va martabaning o‘tkinchiligiga.
4
Nima uchun asarda xalq og‘zaki ijodi ta’sirini sezish mumkin?
Chunki muallif xalq tilidagi obrazlar, maqol va tashbehlardan keng foydalangan.