§ 12. Otlarning kelishik shakllari ma’nolari
Har bir kelishik shakli bir nechta ma’noga ega. Ismlar kelishigi ega bo‘ladi: «Весна пришла». Qaratqich kelishigi yo‘qlik («нет билета»), qarashlilik («ручка друга»), miqdor («килограмм яблок»), sabab («из-за дождя») va maqsad («для школы»)ni bildiradi. Jo‘nalish kelishigi shaxsga yo‘nalishni («дать другу»), holatni («мне холодно») ifodalaydi. Tushum kelishigi to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘ldiruvchi («читаю книгу»), yo‘nalish («в город») va muddat («на неделю») ma’nosiga ega. Ish-harakat kelishigi («творительный») vosita («писать ручкой»), makon («над столом»), payt («утром»), majhul gapda bajaruvchi («написано автором»)ni bildiradi. O‘rin-payt kelishigi faqat predlog bilan keladi va joy («в Самарканде»), mavzu («о книге»), payt («в июне»)ni bildiradi.
| kelishik | ma’no | misol |
|---|---|---|
| jo‘nalish | adresat | показать другу |
| vositali | qurol | рубить топором |
| vositali | o‘xshatish | лететь стрелой |
| o‘rin | mavzu | рассказ о море |
| tushum | yo‘nalish | идти в лес |
Muzeyga yo‘l so‘ragan rus tilida gapiradigan mehmonga o‘quvchi «Идите до перекрёстка, потом к музею» deb tushuntirdi. «До» dan keyin qaratqich, «к» dan keyin jo‘nalish kelishigi keldi, shuning uchun ko‘rsatma aniq bo‘ldi. Mehmon yo‘lni topdi.
Gidlar, haydovchilar va tarjimonlar yo‘nalishni kelishiklar bilan aniq tushuntiradi.
O‘zingiz biladigan joylar va mavzular haqida «в», «на» va «о» predloglari bilan rus tilida uchta qisqa birikma yozing va har bir otning kelishigini ayting.
«Kelishik detektivi». Gap o‘qiladi; guruh ajratilgan so‘zning kelishigi va ma’nosini topadi.