§ 10. Qo‘shma so‘zlar
Qo‘shma so‘zlar ikki yoki undan ortiq o‘zakdan iborat: «теплоход», «ледокол». O‘zaklar ko‘pincha bog‘lovchi «о» yoki «е» unlisi bilan bog‘lanadi: «тепл-о-ход», «земл-е-трясение»; ba’zida unlisiz: «двухэтажный». Qisqartma qo‘shma so‘zlar bir necha usulda hosil bo‘ladi: so‘zlarning boshlang‘ich tovushlaridan — bitta so‘z kabi o‘qiladi («ГЭС», «АЭС»), harflarning nomlaridan — harfma-harf o‘qiladi («МГУ» — «эм-гэ-у»), so‘zlarning bo‘g‘inlaridan yoki bir so‘zning boshi va butun so‘zdan («спортзал» — «спортивный зал», «турбаза» — «туристическая база»). Qisqartma so‘zning jinsi ko‘pincha bosh so‘zga qarab aniqlanadi: «ГЭС» — ayol jinsi («станция»), «АЭС» — ayol jinsi («электростанция»), «МГУ» — erkak jinsi («университет»). «Пол-» («yarim») undoshdan boshlangan so‘z bilan qo‘shib yoziladi: «полчаса»; unli, «л» yoki bosh harfdan oldin chiziqcha qo‘yiladi: «пол-яблока», «пол-литра», «пол-Намангана».
Maktab xonasida rus tilidagi e’londa «Завуч ждёт в кабинете» deb yozilgan edi. O‘quvchi «завуч» «заведующий учебной частью» degan qisqartma ekanini bildi. Qisqartma so‘zlarni ochib o‘qiy olish rasmiy yozuvlarni tushunishga yordam beradi.
Ofis xodimlari, jurnalistlar va kotiblar qisqartma so‘zlarni ochib yozadi va to‘g‘ri ishlatadi.
Maktab e’lonidagi «медпункт» kabi uchta qisqa rus so‘zining to‘liq shaklini yozing.
| holat | misol |
|---|---|
| «л» dan boshqa undosh → qo‘shib | полстакана, полкилограмма |
| «л», unli yoki bosh harf → defis | пол-лимона, пол-арбуза, пол-Бухары |
«Qisqartma kodi». O‘qituvchi qisqartma yozadi («АЭС», «МГУ», «спортзал»); guruhlar uni ochib, jinsini aytadi.