☰ Mundarija · Rus tili

Qo‘shma so‘zlar

Darslar 10 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
10

§ 10. Qo‘shma so‘zlar

Darslik: 26–27-betlar
MaqsadQo‘shma va qisqartma qo‘shma so‘zlarni farqlash, ularning jinsini aniqlash, «пол-» ning yozilishini bilish.
Yangi so‘zlar
сложное слово (qo‘shma so‘z) · сложное слово (compound word)соединительная гласная (bog‘lovchi unli) · соединительная гласная (connecting vowel)аббревиатура (qisqartma so‘z) · аббревиатура (abbreviation)главное слово (bosh so‘z) · главное слово (head word)
Tushuntirish

Qo‘shma so‘zlar ikki yoki undan ortiq o‘zakdan iborat: «теплоход», «ледокол». O‘zaklar ko‘pincha bog‘lovchi «о» yoki «е» unlisi bilan bog‘lanadi: «тепл-о-ход», «земл-е-трясение»; ba’zida unlisiz: «двухэтажный». Qisqartma qo‘shma so‘zlar bir necha usulda hosil bo‘ladi: so‘zlarning boshlang‘ich tovushlaridan — bitta so‘z kabi o‘qiladi («ГЭС», «АЭС»), harflarning nomlaridan — harfma-harf o‘qiladi («МГУ» — «эм-гэ-у»), so‘zlarning bo‘g‘inlaridan yoki bir so‘zning boshi va butun so‘zdan («спортзал» — «спортивный зал», «турбаза» — «туристическая база»). Qisqartma so‘zning jinsi ko‘pincha bosh so‘zga qarab aniqlanadi: «ГЭС» — ayol jinsi («станция»), «АЭС» — ayol jinsi («электростанция»), «МГУ» — erkak jinsi («университет»). «Пол-» («yarim») undoshdan boshlangan so‘z bilan qo‘shib yoziladi: «полчаса»; unli, «л» yoki bosh harfdan oldin chiziqcha qo‘yiladi: «пол-яблока», «пол-литра», «пол-Намангана».

Namunalar
«ГЭС» — «гидроэлектростанция»: boshlang‘ich tovushlardan hosil bo‘lgan, bitta so‘z kabi o‘qiladi; ayol jinsida ishlatiladi: «новая ГЭС».
«Полчаса» (qo‘shib), «пол-яблока» (unli), «пол-Самарканда» (bosh harf).
Sinfda faoliyat

«Qisqartma kodi». O‘qituvchi qisqartma yozadi («АЭС», «МГУ», «спортзал»); guruhlar uni ochib, jinsini aytadi.

Mashq
1
«Лёд» va «колоть» so‘zlaridan qo‘shma so‘z yasang.
2
«ГЭС» va «МГУ» so‘zlarining jinsini aniqlang.
3
Qo‘shib yoki chiziqcha bilan yozing: «пол…дня, пол…окна, пол…Намангана, пол…литра».
4
Nima uchun «пол-литра» chiziqcha bilan yoziladi?