ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Rus tili

Qo‘shma so‘zlar

Darslar 10 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
10

§ 10. Qo‘shma so‘zlar

Darslik: 26–27-betlar
MaqsadQo‘shma va qisqartma qo‘shma so‘zlarni farqlash, ularning jinsini aniqlash, «пол-» ning yozilishini bilish.
Yangi so‘zlar
сложное слово (qo‘shma so‘z) · сложное слово (compound word)соединительная гласная (bog‘lovchi unli) · соединительная гласная (connecting vowel)аббревиатура (qisqartma so‘z) · аббревиатура (abbreviation)главное слово (bosh so‘z) · главное слово (head word)
Tushuntirish

Qo‘shma so‘zlar ikki yoki undan ortiq o‘zakdan iborat: «теплоход», «ледокол». O‘zaklar ko‘pincha bog‘lovchi «о» yoki «е» unlisi bilan bog‘lanadi: «тепл-о-ход», «земл-е-трясение»; ba’zida unlisiz: «двухэтажный». Qisqartma qo‘shma so‘zlar bir necha usulda hosil bo‘ladi: so‘zlarning boshlang‘ich tovushlaridan — bitta so‘z kabi o‘qiladi («ГЭС», «АЭС»), harflarning nomlaridan — harfma-harf o‘qiladi («МГУ» — «эм-гэ-у»), so‘zlarning bo‘g‘inlaridan yoki bir so‘zning boshi va butun so‘zdan («спортзал» — «спортивный зал», «турбаза» — «туристическая база»). Qisqartma so‘zning jinsi ko‘pincha bosh so‘zga qarab aniqlanadi: «ГЭС» — ayol jinsi («станция»), «АЭС» — ayol jinsi («электростанция»), «МГУ» — erkak jinsi («университет»). «Пол-» («yarim») undoshdan boshlangan so‘z bilan qo‘shib yoziladi: «полчаса»; unli, «л» yoki bosh harfdan oldin chiziqcha qo‘yiladi: «пол-яблока», «пол-литра», «пол-Намангана».

водo‘zak+оbog‘lovchi unli+падo‘zak
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab xonasida rus tilidagi e’londa «Завуч ждёт в кабинете» deb yozilgan edi. O‘quvchi «завуч» «заведующий учебной частью» degan qisqartma ekanini bildi. Qisqartma so‘zlarni ochib o‘qiy olish rasmiy yozuvlarni tushunishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Ofis xodimlari, jurnalistlar va kotiblar qisqartma so‘zlarni ochib yozadi va to‘g‘ri ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab e’lonidagi «медпункт» kabi uchta qisqa rus so‘zining to‘liq shaklini yozing.

Namunalar
holatmisol
«л» dan boshqa undosh → qo‘shibполстакана, полкилограмма
«л», unli yoki bosh harf → defisпол-лимона, пол-арбуза, пол-Бухары
«ГЭС» — «гидроэлектростанция»: boshlang‘ich tovushlardan hosil bo‘lgan, bitta so‘z kabi o‘qiladi; ayol jinsida ishlatiladi: «новая ГЭС».
«Полчаса» (qo‘shib), «пол-яблока» (unli), «пол-Самарканда» (bosh harf).
Sinfda faoliyat

«Qisqartma kodi». O‘qituvchi qisqartma yozadi («АЭС», «МГУ», «спортзал»); guruhlar uni ochib, jinsini aytadi.

Mashq
1
«Лёд» va «колоть» so‘zlaridan qo‘shma so‘z yasang.
2
«ГЭС» va «МГУ» so‘zlarining jinsini aniqlang.
3
Qo‘shib yoki chiziqcha bilan yozing: «пол…дня, пол…окна, пол…Намангана, пол…литра».
4
Nima uchun «пол-литра» chiziqcha bilan yoziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →