§ 23. Fe’l turi (vid)
Tugallanmagan shakldagi fe’llar («что делать?») harakatning jarayonini yoki takrorlanishini bildiradi va uch zamonga ega: «читал, читаю, буду читать». Tugallangan shakldagi fe’llar («что сделать?») harakat natijasini bildiradi va faqat o‘tgan hamda kelasi zamonga ega: «прочитал, прочитаю»; ularda «буду» bilan murakkab kelasi zamon bo‘lmaydi. Ko‘p fe’llar juft hosil qiladi: old qo‘shimcha bilan («мыть – вымыть»), suffiks bilan («выбрать – выбирать», «спросить – спрашивать»), turli o‘zak bilan («брать – взять», «говорить – сказать»). Tugallanmagan shaklga «всегда, каждый день, часто, весь день» kabi so‘zlar mos keladi; tugallangan shaklga «вдруг, наконец, однажды, в один момент». «Начать, стать, продолжать» dan keyin faqat tugallanmagan shakl: «начал читать».
| tugallanmagan (что делать?) | tugallangan (что сделать?) |
|---|---|
| решать | решить |
| открывать | открыть |
| класть | положить |
| строить | построить |
Rus tilida gaplashadigan mehmon so‘radi: «Вы уже купили билеты?» va «Вы часто покупаете билеты?» Birinchi savol natijaga, ikkinchisi takrorlanishga tegishli. O‘quvchi fe’l turini to‘g‘ri tanlab, ikkala savolga ham aniq javob berdi.
Tarjimonlar, o‘qituvchilar va yozuvchilar fe’l turi bilan natija va takrorlanishni farqlaydi.
Rus tilida ikki gap yozing: bittasi odat haqida («Обычно я …»), ikkinchisi bir marta bo‘lib tugagan voqea haqida («Однажды я …»).
| tugallanmagan | tugallangan | |
|---|---|---|
| o‘tgan | делал | сделал |
| hozirgi | делаю | — |
| kelasi | буду делать | сделаю |
«Vid juftligi». Bir o‘quvchi tugallanmagan shakl aytadi, ikkinchisi tugallanganini; vaqt belgisi qo‘shilsa, yangi gap tuziladi.