§ 25. Ravishdosh
Ravishdosh — fe’lning o‘zgarmas shakli; u asosiy harakatga qo‘shimcha harakatni bildiradi va «как? что делая? что сделав?» so‘roqlariga javob beradi. Tugallanmagan ravishdosh asosiy harakat bilan bir vaqtda sodir bo‘ladi va hozirgi zamon negiziga «-а/-я» qo‘shib yasaladi: «читая», «говоря», «слыша». Tugallangan ravishdoshda harakatlar ketma-ket bo‘ladi; u o‘tgan zamon negiziga «-в, -вши, -ши» qo‘shib yasaladi: «прочитав», «вернувшись»; ba’zi fe’llardan «-я» bilan: «войдя», «принеся». Ravishdosh doim gapning egasiga tegishli harakatni bildiradi, shuning uchun «Читая книгу, у меня заболела голова» noto‘g‘ri. Ravishdosh oboroti yozuvda vergul bilan ajratiladi; gap oxiridagi yagona tugallanmagan ravishdosh («Мы шли напевая») va turg‘un ibora tarkibidagi ravishdosh («слушали открыв рот») ajratilmaydi. «Не» ravishdosh bilan ajratib yoziladi («не читая»); «не»siz ishlatilmaydigan ravishdoshlarda qo‘shib yoziladi («ненавидя», «недоумевая»).
| fe’l | tugallanmagan | tugallangan |
|---|---|---|
| слушать | слушая | послушав |
| одеваться | одеваясь | одевшись |
| делать | делая | сделав |
Maktab qoidasida rus tilida yozilgan: «Выходя из класса, закрывайте окна». Ravishdosh ikkinchi harakatni asosiy harakat bilan birga ixcham bildirdi. Gap qisqa va tushunarli chiqdi.
Qoida yozuvchilar, o‘qituvchilar va e’lon qiluvchilar ravishdosh bilan ikki harakatni bir gapda bildiradi.
Sinf uchun ikki qoidani rus tilida ravishdosh bilan yozing, masalan «Играя …» yoki «Завершив …» bilan boshlang va vergulni unutmang.
«Qo‘shimcha harakat». Bitta gapni ikki harakat bilan aytib, birini ravishdoshga aylantirish: «Он вошёл и поздоровался» → «Войдя, он поздоровался».