Darslar 31 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
31
§ 31. Inkor yuklamalari
Darslik: 102–105-betlar
Maqsad«не» va «ни» yuklamalarining ma’nosini, ikki marta inkorni, umumlashtirish ma’nosini va «не» ning so‘zlar bilan imlosini bilish.
«Не» yuklamasi inkorni bildiradi: «Он пришёл» – «Он не пришёл». Bir gapda ikki marta «не» kelsa, tasdiq hosil bo‘ladi: «Она не могла не заметить ошибку» = «Она обязательно заметила ошибку». Undov va so‘roq gaplarda «только» bilan kelgan «не» umumlashtirish ma’nosini beradi: «Чего только не было на ярмарке!» = yarmarkada hamma narsa bor edi. «Ни» yuklamasi inkorni kuchaytiradi: «ни капли», «ни минуты», «ни копейки». Imlo: «не» fe’llar bilan ajratib yoziladi («не помню»); «не»siz ishlatilmaydigan so‘zlar bilan qo‘shib yoziladi («ненастье», «невзгода»). Ot, sifat va ravishlar bilan, agar so‘zni «не»siz sinonim bilan almashtirish mumkin bo‘lsa, qo‘shib yoziladi («нелёгкий» = «трудный», «невесело» = «грустно»); qarama-qarshilik («не …, а …») bo‘lsa yoki «совсем, вовсе, отнюдь, далеко не» kelsa, ajratib yoziladi.
Namunalar
«Нельзя не признать, что он прав» = «Надо признать, что он прав». «Кого только не встретишь в метро!» = metroda har xil odamni uchratasan.
«Это нелёгкий выбор» (= «трудный») – «Этот выбор не лёгкий, а очень трудный» (qarama-qarshilik). «В бутылке не осталось ни капли воды».
Sinfda faoliyat
«Inkorni o‘zgartir». O‘qituvchi gap aytadi; o‘quvchilar uni ikki marta inkor orqali tasdiqqa aylantiradi.
Mashq
1
Ikki marta inkorni tasdiq bilan almashtiring: «Мы не можем не поздравить учителя».
Мы обязательно поздравим учителя.
2
«Ни» yoki «не»: «У меня … копейки», «Чего только … было в его коллекции!»
ни копейки; не было
3
Qo‘shib yoki ajratib: «(не)приятель, а друг», «(не)взгода», «(не)весело».
не приятель, а друг; невзгода; невесело (= грустно)
4
Nima uchun «Она не могла не заметить ошибку» – tasdiq?
Ikki inkor bir-birini yo‘qqa chiqaradi: ma’nosi «u albatta xatoni payqadi».