§ 31. Inkor yuklamalari
«Не» yuklamasi inkorni bildiradi: «Он пришёл» – «Он не пришёл». Bir gapda ikki marta «не» kelsa, tasdiq hosil bo‘ladi: «Она не могла не заметить ошибку» = «Она обязательно заметила ошибку». Undov va so‘roq gaplarda «только» bilan kelgan «не» umumlashtirish ma’nosini beradi: «Чего только не было на ярмарке!» = yarmarkada hamma narsa bor edi. «Ни» yuklamasi inkorni kuchaytiradi: «ни капли», «ни минуты», «ни копейки». Imlo: «не» fe’llar bilan ajratib yoziladi («не помню»); «не»siz ishlatilmaydigan so‘zlar bilan qo‘shib yoziladi («ненастье», «невзгода»). Ot, sifat va ravishlar bilan, agar so‘zni «не»siz sinonim bilan almashtirish mumkin bo‘lsa, qo‘shib yoziladi («нелёгкий» = «трудный», «невесело» = «грустно»); qarama-qarshilik («не …, а …») bo‘lsa yoki «совсем, вовсе, отнюдь, далеко не» kelsa, ajratib yoziladi.
| yuklama | vazifasi | misol |
|---|---|---|
| не | inkor | Он не знает. |
| ни | kuchaytirish | Ни одного облака. |
| не … не | tasdiq | Нельзя не улыбнуться = надо улыбнуться. |
Maktab konsert zalida rus tilidagi e’londa «Свободных мест нет ни в одном ряду» deb yozilgan edi. «Ни» inkorni kuchaytirdi va hech bir qatorda bo‘sh o‘rin yo‘qligini aniq bildirdi. Kechikkanlar qidirishdan foyda yo‘qligini darrov tushundi.
E’lon qiluvchilar, qoida yozuvchilar va tarjimonlar «ни» bilan inkorni qat’iy va aniq bildiradi.
«Не» bor e’lon yoki belgini toping (masalan, «Не шуметь») va uni rus tilida yozib, «не» nima uchun alohida yozilganini qisqa tushuntiring.
| birga | ajratib |
|---|---|
| невысокий дом (= низкий) | не высокий, а низкий дом |
| неправда | не правда, а выдумка |
«Inkorni o‘zgartir». O‘qituvchi gap aytadi; o‘quvchilar uni ikki marta inkor orqali tasdiqqa aylantiradi.