§ 24. Sifatdosh
Sifatdosh — fe’lning alohida shakli: u predmetning belgisini harakat orqali bildiradi va «какой?» so‘rog‘iga javob beradi, sifat kabi jins, son va kelishik bo‘yicha o‘zgaradi: «читающие дети». Aniq nisbat sifatdoshlari harakatni bajaruvchini bildiradi: hozirgi zamon «-ущ-/-ющ-, -ащ-/-ящ-» («читающий», «говорящий»), o‘tgan zamon «-вш-, -ш-» («писавший», «принёсший»). Majhul nisbat sifatdoshlari harakat yo‘naltirilgan narsani bildiradi va o‘timli fe’llardan yasaladi: hozirgi zamon «-ем-, -им-» («читаемый», «любимый») faqat tugallanmagan fe’llardan, o‘tgan zamon «-нн-, -енн-, -т-» («написанный», «построенный», «вымытый») tugallangan fe’llardan. Sifatdosh oboroti aniqlanayotgan so‘zdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi: «Книга, прочитанная мной, интересна»; oldin kelsa, ajratilmaydi.
| faol | majhul | |
|---|---|---|
| hozirgi | рисующий | рисуемый |
| o‘tgan | рисовавший | нарисованный |
Maktab yo‘lagidagi rus tilidagi yozuvda «Найденные вещи сдавайте дежурному» deb yozilgan edi. «Найденные» sifatdosh bo‘lib, narsa nima qilingani haqida xabar beradi. Sifatdoshni bilgan o‘quvchi e’lonni tez tushundi.
Ko‘rsatma yozuvchilar, muharrirlar va jurnalistlar sifatdoshlar bilan ixcham va aniq yozadi.
Rus tilidagi e’lon yoki matndan ikkita sifatdosh toping va qaysi fe’ldan hosil bo‘lganini yozing.
| o‘rni | misol |
|---|---|
| so‘zdan keyin: vergul | Лодка, плывущая по реке, скрылась. |
| so‘zdan oldin: vergulsiz | Плывущая по реке лодка скрылась. |
«Sifatdosh zanjiri». Bir fe’ldan barcha sifatdoshlarni yasash: «читать → читающий, читавший, читаемый, прочитанный».