Darslar 24 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
24
§ 24. Sifatdosh
Darslik: 75–78-betlar
MaqsadSifatdoshlarni yasash (aniq va majhul, hozirgi va o‘tgan zamon), sifatdosh oborotida tinish belgilarini qo‘yish, «н/нн» ni yozish.
Sifatdosh — fe’lning alohida shakli: u predmetning belgisini harakat orqali bildiradi va «какой?» so‘rog‘iga javob beradi, sifat kabi jins, son va kelishik bo‘yicha o‘zgaradi: «читающие дети». Aniq nisbat sifatdoshlari harakatni bajaruvchini bildiradi: hozirgi zamon «-ущ-/-ющ-, -ащ-/-ящ-» («читающий», «говорящий»), o‘tgan zamon «-вш-, -ш-» («писавший», «принёсший»). Majhul nisbat sifatdoshlari harakat yo‘naltirilgan narsani bildiradi va o‘timli fe’llardan yasaladi: hozirgi zamon «-ем-, -им-» («читаемый», «любимый») faqat tugallanmagan fe’llardan, o‘tgan zamon «-нн-, -енн-, -т-» («написанный», «построенный», «вымытый») tugallangan fe’llardan. Sifatdosh oboroti aniqlanayotgan so‘zdan keyin kelsa, vergul bilan ajratiladi: «Книга, прочитанная мной, интересна»; oldin kelsa, ajratilmaydi.
Namunalar
«Рабочие, строящие мост, спешат» (aniq nisbat, hozirgi zamon).
«Проект, выполненный командой, получил награду» (majhul, o‘tgan; vergul). «Выполненный командой проект получил награду» (vergul yo‘q).
Sinfda faoliyat
«Sifatdosh zanjiri». Bir fe’ldan barcha sifatdoshlarni yasash: «читать → читающий, читавший, читаемый, прочитанный».
Mashq
1
Aniq hozirgi sifatdosh: «читать, говорить, слышать».
читающий, говорящий, слышащий
2
Majhul o‘tgan sifatdosh yasang: «спасти, купить, забыть».
спасённый, купленный, забытый
3
Vergul qo‘ying: «Дом построенный в прошлом году стоит у реки».
Дом, построенный в прошлом году, стоит у реки.
4
Nima uchun «решить»dan «решаемый» yasalmaydi?
Majhul hozirgi sifatdosh faqat tugallanmagan fe’llardan yasaladi («решать → решаемый»).