☰ Mundarija · Rus tili

Fe’l va uning kategoriyalari

Darslar 21 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
21

§ 21. Fe’l. Fe’l kategoriyalari

Darslik: 64–66-betlar
MaqsadFe’lning kategoriyalarini (shakl, o‘timlilik, mayl, zamon, shaxs, son, jins) aniqlash va I hamda II tuslanish shakllarini hosil qilish.
Yangi so‘zlar
инфинитив (noaniq shakl) · инфинитив (infinitive)переходный глагол (o‘timli fe’l) · переходный глагол (transitive verb)наклонение (mayl) · наклонение (mood)спряжение (tuslanish) · спряжение (conjugation)
Tushuntirish

Fe’l harakat yoki holatni bildiradi. Uning boshlang‘ich shakli — noaniq shakl («инфинитив»): «ходить», «беречь». Fe’l tugallanmagan («что делать?») va tugallangan («что сделать?») shaklda bo‘ladi. O‘timli fe’llar tushum kelishigidagi otni predlogsiz boshqaradi («читать книгу»); boshqa fe’llar va «-ся» li fe’llar o‘timsiz. Mayl uchta: aniqlik («пишу, буду писать»), buyruq-istak («пиши») va shart («писал бы»). Hozirgi va kelasi zamonda fe’l shaxs va son bo‘yicha tuslanadi, o‘tgan zamonda jins va son bo‘yicha o‘zgaradi. Tuslanish ikkita: I tuslanishda shaxs qo‘shimchalarida «е/ё, у/ю» («рисуешь, рисуют»), II da «и, а/я» («строишь, строят») bo‘ladi.

Namunalar
«Я рисую, ты рисуешь, он рисует; мы рисуем, вы рисуете, они рисуют» – I tuslanish. «Я строю, ты строишь … они строят» – II tuslanish.
Mayllar: «Он читает» (aniqlik), «Читай!» (buyruq), «Он прочитал бы» (shart).
Sinfda faoliyat

«Fe’l poyezdi». Fe’lni aytadi, keyingi o‘quvchi mayl, zamon yoki shaxsni o‘zgartiradi: «читать → читаю → читай → читал бы».

Mashq
1
Maylni aniqlang: «читай», «читал бы», «читаю».
2
«Танцевать» fe’lini birlikdagi 1-, 2-, 3-shaxsda tuslang.
3
Qaysi fe’l o‘timli: «читать (книгу)», «спать», «умываться»?
4
Nima uchun «заниматься» o‘timsiz fe’l?