§ 21. Fe’l. Fe’l kategoriyalari
Fe’l harakat yoki holatni bildiradi. Uning boshlang‘ich shakli — noaniq shakl («инфинитив»): «ходить», «беречь». Fe’l tugallanmagan («что делать?») va tugallangan («что сделать?») shaklda bo‘ladi. O‘timli fe’llar tushum kelishigidagi otni predlogsiz boshqaradi («читать книгу»); boshqa fe’llar va «-ся» li fe’llar o‘timsiz. Mayl uchta: aniqlik («пишу, буду писать»), buyruq-istak («пиши») va shart («писал бы»). Hozirgi va kelasi zamonda fe’l shaxs va son bo‘yicha tuslanadi, o‘tgan zamonda jins va son bo‘yicha o‘zgaradi. Tuslanish ikkita: I tuslanishda shaxs qo‘shimchalarida «е/ё, у/ю» («рисуешь, рисуют»), II da «и, а/я» («строишь, строят») bo‘ladi.
| shaxs | I tuslanish: ждать | II tuslanish: говорить |
|---|---|---|
| я | жду | говорю |
| ты | ждёшь | говоришь |
| он | ждёт | говорит |
| мы | ждём | говорим |
| вы | ждёте | говорите |
| они | ждут | говорят |
он учит
hozirgi zamon · учить · II-tuslanish: -ишь, -ит, -им, -ите
Maktabdagi rus tilidagi ko‘rsatmada yozilgan edi: «Прочитайте инструкцию, затем сложите листы по порядку». Buyruq shakli har bir qadamni aniq aytdi. Natijada hamma bir xil usulda ishladi.
Ko‘rsatma yozuvchilar, o‘qituvchilar va e’lon qiluvchilar buyruq shaklida aniq qadamlar beradi.
Sinfdoshingizga kutubxonaga yo‘lni tushuntiruvchi uch qisqa buyruq gapini rus tilida yozing.
«Fe’l poyezdi». Fe’lni aytadi, keyingi o‘quvchi mayl, zamon yoki shaxsni o‘zgartiradi: «читать → читаю → читай → читал бы».