☰ Mundarija · Rus tili

Leksika: so‘z ma’nosi va sinonimlar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
1

§ 1. So‘zning ma’nosi. Bir ma’noli va ko‘p ma’noli so‘zlar

Darslik: 3–5-betlar
MaqsadSo‘zning leksik ma’nosini, bir ma’noli va ko‘p ma’noli so‘zlarni, to‘g‘ri va ko‘chma ma’noni farqlashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
лексика (leksika, lug‘at tarkibi) · лексика (vocabulary of a language)однозначное слово (bir ma’noli so‘z) · однозначное слово (monosemantic word)многозначное слово (ko‘p ma’noli so‘z) · многозначное слово (polysemantic word)переносное значение (ko‘chma ma’no) · переносное значение (figurative meaning)
Tushuntirish

Tilning barcha so‘zlari yig‘indisi leksika yoki lug‘at tarkibi deb ataladi. Har bir so‘zning o‘z leksik ma’nosi bor: u so‘z nimani anglatishini bildiradi. Faqat bitta ma’noga ega so‘zlar bir ma’noli, bir nechta ma’noga ega so‘zlar ko‘p ma’noli deyiladi. Bir ma’noli so‘zlar ko‘pincha terminlar va aniq narsalarning nomlari bo‘ladi: «гипотенуза», «ромашка». Ko‘p ma’noli so‘zning asosiy ma’nosi to‘g‘ri ma’no, nutqda o‘xshashlik asosida hosil bo‘lgan ma’nosi esa ko‘chma ma’no deyiladi: «горячий чай» (to‘g‘ri), «горячий спор» (ko‘chma). Qaysi ma’no ishlatilganini faqat gap ichidagi kontekst ko‘rsatadi, shuning uchun noma’lum so‘zni izohli lug‘atdan qidiring.

Namunalar
Ko‘p ma’noli so‘z «ножка»: 1) «ножка стула» – mebelning tayanch qismi; 2) «ножка гриба» – qo‘ziqorinning past qismi; 3) «ножка» – kichkina oyoq (erkalash shakli).
To‘g‘ri va ko‘chma ma’no: «Холодный ветер дул с гор» (to‘g‘ri), «Он встретил нас холодным взглядом» (ko‘chma: do‘stona emas).
Sinfda faoliyat

«Ma’noni topamiz». O‘qituvchi bitta ko‘p ma’noli so‘zni aytadi («лист»), guruhlar 2 daqiqada u bilan iloji boricha ko‘p turli ma’noli gaplar tuzadi; eng ko‘p ma’no topgan guruh yutadi.

Mashq
1
«Ромашка» va «лист» so‘zlaridan qaysi biri bir ma’noli? Izohlang.
2
«Ручка» so‘zining ikkita ma’nosini gaplarda ko‘rsating.
3
To‘g‘ri yoki ko‘chma ma’noni aniqlang: «каменная стена» va «каменное сердце».
4
Nima uchun «компьютер» so‘zi bir ma’noli, «мышь» esa ko‘p ma’noli deb hisoblanadi?