Darslar 6 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
6
§ 6. So‘z tarkibi va so‘z yasash usullari
Darslik: 16–18-betlar
MaqsadSo‘z tarkibini (o‘zak, old qo‘shimcha, suffiks, oxirgi qo‘shimcha) aniqlash va so‘z yasash usullarini farqlash.
Rus tilida so‘z negiz va oxirgi qo‘shimcha («окончание»)dan iborat. Negiz so‘zning leksik ma’nosini saqlaydi, oxirgi qo‘shimcha esa so‘z shaklini hosil qilib, so‘zlarni bog‘laydi. O‘zgarmaydigan so‘zlarda («метро», «вчера») oxirgi qo‘shimcha yo‘q; ba’zi o‘zgaruvchan so‘zlarda u nolga teng: «стол», «брат». Negiz o‘zak, old qo‘shimcha va suffiksdan tashkil topadi. So‘z yasash usullari: old qo‘shimcha bilan («прочитать» ← «читать»), suffiks bilan («учитель» ← «учить»), old qo‘shimcha va suffiks bilan («подоконник» ← «окно»), qo‘shish («пешеход»), qo‘shimchasiz usul («выход» ← «выходить») va bir turkumdan boshqasiga o‘tish («столовая», «мороженое»).
Namunalar
«Писатель»: «пис-» – o‘zak, «-а-» va «-тель» – suffikslar, oxirgi qo‘shimcha nolga teng; «писать» dan suffiks usuli bilan yasalgan.
«Подоконник» ← «окно»: old qo‘shimcha «под-» va suffiks «-ник» bir vaqtda qo‘shilgan: old qo‘shimcha-suffiks usuli.
Sinfda faoliyat
«So‘z quruvchilar». Kartochkalarda o‘zaklar, old qo‘shimchalar va suffikslar; guruhlar ulardan iloji boricha ko‘p so‘z yig‘ib, yasalish usulini aytadi.
Mashq
1
«На улицах» birikmasida «улицах» so‘zining oxirgi qo‘shimchasi qaysi?
-ах
2
Qaysi so‘zda oxirgi qo‘shimcha nolga teng: «рука, брат, окно, синий»?