ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Rus tili

So‘z tarkibi va so‘z yasalishi

Darslar 6 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
6

§ 6. So‘z tarkibi va so‘z yasash usullari

Darslik: 16–18-betlar
MaqsadSo‘z tarkibini (o‘zak, old qo‘shimcha, suffiks, oxirgi qo‘shimcha) aniqlash va so‘z yasash usullarini farqlash.
Yangi so‘zlar
основа (negiz) · основа (stem)окончание (so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimcha) · окончание (ending)корень (o‘zak) · корень (root)словообразование (so‘z yasalishi) · словообразование (word formation)
Tushuntirish

Rus tilida so‘z negiz va oxirgi qo‘shimcha («окончание»)dan iborat. Negiz so‘zning leksik ma’nosini saqlaydi, oxirgi qo‘shimcha esa so‘z shaklini hosil qilib, so‘zlarni bog‘laydi. O‘zgarmaydigan so‘zlarda («метро», «вчера») oxirgi qo‘shimcha yo‘q; ba’zi o‘zgaruvchan so‘zlarda u nolga teng: «стол», «брат». Negiz o‘zak, old qo‘shimcha va suffiksdan tashkil topadi. So‘z yasash usullari: old qo‘shimcha bilan («прочитать» ← «читать»), suffiks bilan («учитель» ← «учить»), old qo‘shimcha va suffiks bilan («подоконник» ← «окно»), qo‘shish («пешеход»), qo‘shimchasiz usul («выход» ← «выходить») va bir turkumdan boshqasiga o‘tish («столовая», «мороженое»).

заold qo‘shimcha+писo‘zak+кqo‘shimcha+аoxiri
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Rus tilidagi ob-havo ma’lumotida o‘quvchi notanish «безветрие» so‘zini uchratdi. U so‘zni «без-ветр-ие» deb bo‘lib, «shamol yo‘q» ma’nosini taxmin qildi va to‘g‘ri chiqdi. So‘z tuzilishini bilish notanish so‘zni tushunishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Til o‘rganuvchilar, lug‘at tuzuvchilar va tilshunoslar so‘zlarni qismlarga ajratib ma’nosini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

«Пригородный» so‘zini old qo‘shimcha, ildiz, orqa qo‘shimcha va tugatishga ajrating va ma’nosini taxmin qiling.

Namunalar
usulmisol
old qo‘shimcha bilanпереехать
qo‘shimcha bilanчитатель
qo‘shishпаровоз
old+qo‘shimchaпригородный
«Писатель»: «пис-» – o‘zak, «-а-» va «-тель» – suffikslar, oxirgi qo‘shimcha nolga teng; «писать» dan suffiks usuli bilan yasalgan.
«Подоконник» ← «окно»: old qo‘shimcha «под-» va suffiks «-ник» bir vaqtda qo‘shilgan: old qo‘shimcha-suffiks usuli.
Sinfda faoliyat

«So‘z quruvchilar». Kartochkalarda o‘zaklar, old qo‘shimchalar va suffikslar; guruhlar ulardan iloji boricha ko‘p so‘z yig‘ib, yasalish usulini aytadi.

Mashq
1
«На улицах» birikmasida «улицах» so‘zining oxirgi qo‘shimchasi qaysi?
2
Qaysi so‘zda oxirgi qo‘shimcha nolga teng: «рука, брат, окно, синий»?
3
Yasalish usulini aniqlang: «подписать», «писатель», «пешеход».
4
Nima uchun «метро» va «кофе» so‘zlarida oxirgi qo‘shimcha yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →