☰ Mundarija · Rus tili

Old qo‘shimchalar imlosi

Darslar 9 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
9

§ 9. Old qo‘shimchalar (prefikslar) imlosi

Darslik: 23–25-betlar
MaqsadOld qo‘shimchalar imlosini: «з/с», «ъ», «ы/и», «при-/пре-» qoidalari bo‘yicha to‘g‘ri yozish.
Yangi so‘zlar
приставка (old qo‘shimcha) · приставка (prefix)разделительный твёрдый знак (ajratuvchi «ъ») · разделительный твёрдый знак (separating hard sign)звонкий согласный (jarangli undosh) · звонкий согласный (voiced consonant)глухой согласный (jarangsiz undosh) · глухой согласный (voiceless consonant)
Tushuntirish

«об-, от-, над-, под-, пред-» old qo‘shimchalari doim bir xil yoziladi: «отрезать», «надпись». «раз-/рас-, из-/ис-, воз-/вос-, низ-/нис-, без-/бес-» da jarangli undoshdan oldin «з», jarangsiz undoshdan oldin «с» yoziladi: «разбудить» – «раскрыть». «с-» old qo‘shimchasi doim «с» bilan yoziladi: «сжать». Rus tilida «з-» old qo‘shimchasi yo‘q: «здравый», «звонок»da «з» o‘zakka tegishli. Undoshga tugagan old qo‘shimchadan keyin «е», «ё», «ю», «я» bilan boshlangan o‘zakdan oldin «ъ» yoziladi: «разъезд», «предъявить». «и» bilan boshlangan o‘zakdan oldin «ы» yoziladi: «безымянный»; istisnolar: «меж-», «сверх-» va chet tilidagi «контр-, пан-, пост-, суб-, транс-» («межиздательский», «постиндустриальный»). «При-» yaqinlik, qo‘shilish, to‘liq bo‘lmagan harakat va harakatning tugallanishini bildiradi: «привокзальный», «пристегнуть», «приподнять», «приучить». «Пре-» juda yuqori darajani («премилый») yoki «пере-» ma’nosini («преградить» = «перегородить») bildiradi.

Namunalar
«Бесполезный» («п» – jarangsiz → «бес-»), «безобразный» («о» – unli → «без-»), «расписание» («п» → «рас-»).
«Привокзальная площадь» (yaqinlik), «преградить путь» («пере-» ma’nosi), «приподнять крышку» (to‘liq bo‘lmagan harakat).
Sinfda faoliyat

«Imlo poygasi». Doskada 10 ta bo‘sh joyli so‘z; ikki jamoa navbat bilan harf qo‘yadi va qoidani aytadi.

Mashq
1
«з» yoki «с»: «ра…цвести, бе…заботный, и…пугать, ра…делить».
2
«ъ» yoki «ы»: «раз…ехаться, без…мянный, об…ём, пред…явить».
3
«При» yoki «пре»: «пр…милый, пр…вокзальный, пр…градить, пр…поднять».
4
Nima uchun «сжать» so‘zida «с» yoziladi, garchi «ж» jarangli bo‘lsa ham?