Darslar 4 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
4
§ 4. Paronimlar. Omonimlar
Darslik: 11–13-betlar
MaqsadParonimlar va omonimlarni farqlash, paronimlarni gapda to‘g‘ri tanlash, omonimlarni ko‘p ma’noli so‘zlardan ajratish.
Paronimlar — talaffuzi va tuzilishi yaqin (ko‘pincha bir o‘zakli), lekin ma’nosi har xil so‘zlar: «одеть – надеть», «экономный – экономичный». Ularni adashtirish gap ma’nosini buzadi: «одеть» kimnidir kiyintirishni, «надеть» biror narsani kiyishni bildiradi. Omonimlar — yozilishi va aytilishi bir xil, ammo ma’nolari o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan so‘zlar: «лук» (sabzavot) va «лук» (qurol). Ko‘p ma’noli so‘zdan farqli o‘laroq, omonimlarning ma’nolari o‘rtasida hech qanday umumiylik yo‘q. Omonimlarning turlari ham bor: omograflar («замок» – «за́мок»), omofonlar («луг» – «лук»: so‘z oxirida «г» jarangsizlanib «к» bo‘lib eshitiladi) va omoformalar («три» — son va «тереть» fe’lining buyruq shakli). Paronim va omonimning ma’nosini lug‘atdan aniqlash kerak.
Namunalar
«Экономный человек» (tejamkor) va «экономичный двигатель» (kam xarj talab qiladigan): ikkinchisi narsa haqida aytiladi.
Omonimlar: «Старый замок стоял на холме» (qasr) – «Он закрыл дверь на замок» (qulf); urg‘u: «за́мок» – «замо́к».
Sinfda faoliyat
«Qaysi to‘g‘ri?» O‘qituvchi gapni o‘qiydi, ikki paronimdan birini tanlash kerak: «Мама … ребёнка (одела/надела)». Guruhlar kartochka ko‘taradi.
Mashq
1
Gapni to‘ldiring: «Утром я … тёплую куртку» («одел» / «надел»).
надел
2
«Лук» (sabzavot) va «лук» (qurol) — omonimlarmi yoki ko‘p ma’noli so‘zmi?
Omonimlar: ma’nolar o‘rtasida bog‘liqlik yo‘q.
3
Urg‘uni qo‘ying va ma’nosini ayting: «замок».
за́мок – крепость; замо́к – устройство для запирания
4
Nima uchun «экономный» va «экономичный» so‘zlarini almashtirib bo‘lmaydi?
«Экономный» – tejamkor odam yoki harakat haqida, «экономичный» – kam xarj talab qiladigan texnika yoki usul haqida.