§ 7. O‘zakdagi unli va undosh tovushlarning almashinishi
So‘z yasalganda yoki shakli o‘zgarganda o‘zakdagi tovushlar almashinishi mumkin. Undoshlar almashinishiga misollar: «г»/«ж» — «берег – бережок», «круг – кружить»; «к»/«ч» — «рука – ручка»; «д»/«ж» — «сидеть – сижу»; «т»/«ч» — «катить – качу»; «т»/«щ» — «защитить – защищать»; «з»/«ж» — «резать – режу»; «ск»/«щ» — «искать – ищу». Lab undoshlaridan keyin «л» qo‘shiladi: «топить – топлю», «готовить – готовлю». O‘zakdagi «е»/«и» almashinishi «бер-/бир-, дер-/дир-, мер-/мир-, пер-/пир-, тер-/тир-, стел-/стил-, блест-/блист-, жег-/жиг-, чет-/чит-» o‘zaklarida kuzatiladi: agar o‘zakdan keyin «-а-» suffiksi kelsa, «и» yoziladi («собирать»), aks holda «е» («соберу»). Istisno: «сочетать, сочетание».
| almashinish | misol |
|---|---|
| х / ш | ухо — ушко |
| з / ж | возить — вожу |
| ск / щ | искать — ищу |
| ц / ч | лицо — личный |
Sayohat vaqtida rus tilida gaplashadigan gid «Я хожу с группами на озеро» dedi. O‘quvchi «хожу» so‘zidagi «ж» «ходить» fe’lidagi «д» ning o‘zgargani ekanini bildi. Almashinuvni bilgan kishi fe’l shaklini yozishda adashmaydi.
Gidlar, o‘qituvchilar va muharrirlar fe’l shakllarini to‘g‘ri yozish va talaffuz qilishda undosh almashinuvidan foydalanadi.
«Платить» va «будить» fe’llarining birinchi shaxs birlik shaklini yozing va qaysi undosh o‘zgarganini belgilang.
| unli | misol |
|---|---|
| -ир- / -ер- | умирать — умереть |
| -ил- / -ел- | расстилать — расстелить |
«Almashinish ustaxonasi». O‘qituvchi fe’l aytadi (masalan, «тратить»); o‘quvchilar 1-shaxs birlik shaklini («трачу») topadi va almashinishni nomlaydi.