☰ Mundarija · Rus tili

O‘zakdagi tovushlar almashinishi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
7

§ 7. O‘zakdagi unli va undosh tovushlarning almashinishi

Darslik: 19–20-betlar
MaqsadSo‘z yasalishi va fe’l shakllarida o‘zakdagi undosh va unlilarning almashinishini aniqlash va imloda hisobga olish.
Yangi so‘zlar
чередование (almashinish) · чередование (alternation)корень (o‘zak) · корень (root)суффикс (suffiks) · суффикс (suffix)безударный (urg‘usiz) · безударный (unstressed)
Tushuntirish

So‘z yasalganda yoki shakli o‘zgarganda o‘zakdagi tovushlar almashinishi mumkin. Undoshlar almashinishiga misollar: «г»/«ж» — «берег – бережок», «круг – кружить»; «к»/«ч» — «рука – ручка»; «д»/«ж» — «сидеть – сижу»; «т»/«ч» — «катить – качу»; «т»/«щ» — «защитить – защищать»; «з»/«ж» — «резать – режу»; «ск»/«щ» — «искать – ищу». Lab undoshlaridan keyin «л» qo‘shiladi: «топить – топлю», «готовить – готовлю». O‘zakdagi «е»/«и» almashinishi «бер-/бир-, дер-/дир-, мер-/мир-, пер-/пир-, тер-/тир-, стел-/стил-, блест-/блист-, жег-/жиг-, чет-/чит-» o‘zaklarida kuzatiladi: agar o‘zakdan keyin «-а-» suffiksi kelsa, «и» yoziladi («собирать»), aks holda «е» («соберу»). Istisno: «сочетать, сочетание».

Namunalar
«Резать – режу» («з»/«ж»), «сидеть – сижу» («д»/«ж»), «чертить – черчу» («т»/«ч»): har birida o‘zakdagi undosh almashinadi.
«Стирать – стереть»: «-а-» suffiksi bor – «и», yo‘q – «е». Yana: «задирать – задеру».
Sinfda faoliyat

«Almashinish ustaxonasi». O‘qituvchi fe’l aytadi (masalan, «тратить»); o‘quvchilar 1-shaxs birlik shaklini («трачу») topadi va almashinishni nomlaydi.

Mashq
1
Birinchi shaxs birlik shaklini yasang: «резать», «топить».
2
«е» yoki «и»ni qo‘ying: «зад…рать, зад…ру, обж…гать, обж…г».
3
«Круг – кружок – кружить» qatoridagi undosh almashinishini ayting.
4
Nima uchun «собирает»da «и», «соберёт»da «е» yoziladi?