ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Rus tili

O‘zakdagi tovushlar almashinishi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 10-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2017
7

§ 7. O‘zakdagi unli va undosh tovushlarning almashinishi

Darslik: 19–20-betlar
MaqsadSo‘z yasalishi va fe’l shakllarida o‘zakdagi undosh va unlilarning almashinishini aniqlash va imloda hisobga olish.
Yangi so‘zlar
чередование (almashinish) · чередование (alternation)корень (o‘zak) · корень (root)суффикс (suffiks) · суффикс (suffix)безударный (urg‘usiz) · безударный (unstressed)
Tushuntirish

So‘z yasalganda yoki shakli o‘zgarganda o‘zakdagi tovushlar almashinishi mumkin. Undoshlar almashinishiga misollar: «г»/«ж» — «берег – бережок», «круг – кружить»; «к»/«ч» — «рука – ручка»; «д»/«ж» — «сидеть – сижу»; «т»/«ч» — «катить – качу»; «т»/«щ» — «защитить – защищать»; «з»/«ж» — «резать – режу»; «ск»/«щ» — «искать – ищу». Lab undoshlaridan keyin «л» qo‘shiladi: «топить – топлю», «готовить – готовлю». O‘zakdagi «е»/«и» almashinishi «бер-/бир-, дер-/дир-, мер-/мир-, пер-/пир-, тер-/тир-, стел-/стил-, блест-/блист-, жег-/жиг-, чет-/чит-» o‘zaklarida kuzatiladi: agar o‘zakdan keyin «-а-» suffiksi kelsa, «и» yoziladi («собирать»), aks holda «е» («соберу»). Istisno: «сочетать, сочетание».

almashinishmisol
х / шухо — ушко
з / жвозить — вожу
ск / щискать — ищу
ц / члицо — личный
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sayohat vaqtida rus tilida gaplashadigan gid «Я хожу с группами на озеро» dedi. O‘quvchi «хожу» so‘zidagi «ж» «ходить» fe’lidagi «д» ning o‘zgargani ekanini bildi. Almashinuvni bilgan kishi fe’l shaklini yozishda adashmaydi.

Kim ishlatadi

Gidlar, o‘qituvchilar va muharrirlar fe’l shakllarini to‘g‘ri yozish va talaffuz qilishda undosh almashinuvidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

«Платить» va «будить» fe’llarining birinchi shaxs birlik shaklini yozing va qaysi undosh o‘zgarganini belgilang.

Namunalar
unlimisol
-ир- / -ер-умирать — умереть
-ил- / -ел-расстилать — расстелить
«Резать – режу» («з»/«ж»), «сидеть – сижу» («д»/«ж»), «чертить – черчу» («т»/«ч»): har birida o‘zakdagi undosh almashinadi.
«Стирать – стереть»: «-а-» suffiksi bor – «и», yo‘q – «е». Yana: «задирать – задеру».
Sinfda faoliyat

«Almashinish ustaxonasi». O‘qituvchi fe’l aytadi (masalan, «тратить»); o‘quvchilar 1-shaxs birlik shaklini («трачу») topadi va almashinishni nomlaydi.

Mashq
1
Birinchi shaxs birlik shaklini yasang: «резать», «топить».
2
«е» yoki «и»ni qo‘ying: «зад…рать, зад…ру, обж…гать, обж…г».
3
«Круг – кружок – кружить» qatoridagi undosh almashinishini ayting.
4
Nima uchun «собирает»da «и», «соберёт»da «е» yoziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →