ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 7-hafta

Tog‘da har kilometrga 6 °C?

🎯 Missiya: Tog‘da har 1 km ko‘tarilganda har qanday qiyalikda doim aniq 6 °C sovuqroq bo‘ladimi?

Dushanba

JasurYakshanba kuni tog‘ga sayohat. Yangi post: «Tog‘da har 1 km ko‘tarilganda DOIM aniq 6 °C sovuqroq bo‘ladi — qaysi qiyaligi bo‘lishidan, kuni qandayligidan qat’i nazar». 🏔️
ZarinaGeografiya darsi: balandlik mintaqalanishi — tog‘ etagidan suvayirg‘ichgacha tabiatning qonuniy o‘zgarishi. Balandlik oshganda havo harorati va bosimi pasayadi.
AnvarYog‘in-sochin esa ma’lum balandlikkacha ko‘payadi, keyin kamayadi. Tuproq, o‘simlik va hayvonlar ham shunga mos o‘zgaradi.
MalikaDemak, post yo‘nalishi bo‘yicha to‘g‘ri: balandlikda sovuqroq. Lekin «doim» va «aniq 6 °C» — buni tekshirish kerak.
Rahbar o‘tgan sayohatda termometr bilan o‘lchagan edi. O‘sha raqamlarni so‘raymiz.
Geografiya (Amaliy geografiya)

Qulf 1: Tog‘da harorat

Topshiriq: Balandlik oshgan sari havo harorati va bosimi qanday o‘zgaradi?

🔑 Kalit: Darslikka ko‘ra balandlik oshgan sari havo harorati va bosimi pasayadi: postning yo‘nalishi to‘g‘ri.

AnvarSayohat rejasi: yo‘l 6 km. Chiqishda tezlik x km/soat, tushishda x + 2. Jami 2,5 soat. Tenglama: 6/x + 6/(x + 2) = 2,5.
Zarina: umumiy maxraj 2x(x + 2), ikkala tomonni unga ko‘paytiramiz: 12(x + 2) + 12x = 5x(x + 2), ya’ni 5x² − 14x − 24 = 0.
MalikaDiskriminant 196 + 480 = 676, ildizlar x = (14 ± 26) : 10: x = 4 yoki x = −1,2. Tezlik manfiy bo‘lmaydi, shuning uchun −1,2 — .
JasurTekshiramiz: 6/4 + 6/6 = 1,5 + 1 = 2,5 ✓. Chiqish 4 km/soat, tushish 6 km/soat.
Va ogohlantirish: x/(x − 2) = 2/(x − 2) dan x = 2 chiqadi, lekin maxraj nolga aylanadi — ildiz yaroqsiz. Da’vo ham shunday: chiqqan «natija» shartga mos kelmasa, uni tashlab yuboramiz.
Matematika

Qulf 2: Ortiqcha ildiz

Topshiriq: 6/x + 6/(x + 2) = 2,5 tenglamaning yaroqli ildizi qaysi?

Seshanba

AzizTog‘ yo‘lida avtobus keskin to‘xtasa, nega oldinga qiyshayamiz? Bizni kim itaryapti?
AnvarNyutonning birinchi qonuni: tashqi ta’sir bo‘lmasa, jism tinch yoki tekis harakatda qoladi. Avtobus sekinlashadi, biz esa bilan avvalgi tezlikda harakatni davom ettiramiz.
ZarinaIkkinchi qonun: a = F/m. Avtobus massasi 4000 kg, teng ta’sir etuvchi kuch 6000 N bo‘lsa, a = 1,5 m/s²; 8 s da tezlik 1,5 · 8 = 12 m/s.
MalikaUchinchi qonun: kuchlar teng va qarama-qarshi, lekin ular turli jismlarga ta’sir qiladi, shuning uchun bir-birini yo‘qotmaydi.
JasurGaliley nisbiylik prinsipi: tekis harakatlanayotgan avtobusda mexanik tajribalar tinch holatdagidek ketadi. Avtobus 20 m/s, men yo‘lakda oldinga 1 m/s yursam, yerga nisbatan 20 + 1 = 21 m/s.
Tormozlaganda esa avtobus noinersial sanoq sistemasi: «itaruvchi kuch» — inersiya kuchi Fᵢ = −ma, haqiqiy jism ta’siri emas.
Fizika

Qulf 3: Avtobusda dinamika

Topshiriq: Avtobus 20 m/s, yo‘lovchi oldinga 1 m/s yursa, yerga nisbatan tezligi?

AnvarRahbar raqamlarni berdi: 800 m — 21,0 °C; 1500 m — 16,5 °C; 2300 m — 12,0 °C. A ustunda balandlik (km): 0,8; 1,5; 2,3. B ustunda o‘lchovlar.
Zarina«6 °C/km» bashorat: C3 = $B$2 − 6*(A3 − $A$2) = 21 − 6 · 0,7 = 16,8. Farq: =ABS(B3−C3) = ABS(16,5 − 16,8) = 0,3.
Malika2300 m da bashorat 21 − 6 · 1,5 = 12,0, o‘lchov ham 12,0: farq 0. Umumiy gradient: (21,0 − 12,0) : 1,5 = 6,0 °C/km.
JasurQismlarda esa: (21,0 − 16,5) : 0,7 ≈ 6,4 va (16,5 − 12,0) : 0,8 ≈ 5,6 °C/km. Ya’ni «aniq 6» emas!
AnvarYana bitta hisob: «Quyoshga yaqin» emasmi? 1,5 km : 150 000 000 km = 1·10⁻⁸ — Quyoshgacha masofaga nisbatan ahamiyatsiz.
Informatika

Qulf 4: Termometr raqamlari Excelda

Topshiriq: B3 = 16,5 va C3 = 16,8 bo‘lsa, =ABS(B3−C3) nimaga teng?

🔑 Kalit: Bizning yo‘l o‘lchovlari: 800 m — 21,0; 1500 m — 16,5; 2300 m — 12,0 °C. O‘rtacha 6,0 °C/km, qismlarda 6,4 va 5,6.

Chorshanba

ZarinaBiologiya laboratoriya ishi: masalalar. DNKda A = T va G = C. Agar G = 20 % bo‘lsa, C = 20 %, A + T = 60 %, demak, A = T = 30 %.
AnvarUzunlik: 500 juft nukleotid · 0,34 nm = 170 nm. Genetik kod: 3 nukleotid = 1 kodon = 1 aminokislota. 90 nukleotid — 30 aminokislota, massasi taxminan 30 · 120 = 3600.
MalikaOrganizm darajasi: bir hujayrali (amyoba, bakteriya) va ko‘p hujayrali organizmlar. Hayvonlarda boshqaruv neyro-gumoral: asab tizimi tez, gormonlar sekinroq, lekin uzoqroq ta’sir qiladi.
JasurO‘simliklarda o‘sishni fitogormonlar boshqaradi. Hamma boshqaruv irsiy axborotga tayanadi.
Tog‘da tana ham moslashadi, lekin salomatlik savollarini shifokorga beramiz. Biz faqat raqamlar va qoidalarni o‘rgandik.
Biologiya

Qulf 5: DNK masalalari va organizm

Topshiriq: Gen bo‘lagining bitta zanjirida 120 nukleotid bor. U nechta aminokislotani kodlaydi?

ZarinaRahbar 1500 m balandlikda quyoshli (janub) qiyalikda 18,5 °C, soyali (shimol) qiyalikda 16,5 °C o‘lchagan. Farq 2 °C!
AnvarGeografiyadan: muhim: janubiy qiyalik quyoshli va quruq, shimoliy qiyalik salqin va nam.
MalikaQor chizig‘i — undan yuqorida qor yil bo‘yi yotadigan chegara. Qutbda past, tropiklarda juda baland. O‘zbekiston tog‘larida odatda to‘rt mintaqa: cho‘l, adir, tog‘ va yaylov; yuqorida qor-muz mintaqasi.
JasurDemak, bir balandlikning o‘zida ham harorat qiyalikka qarab farq qiladi. «Har qanday qiyalikda doim 6 °C» — noto‘g‘ri.
Mana ikkinchi kalit: qiyalik harorat farqini 2 °C ga o‘zgartirishi mumkin.
Geografiya (Amaliy geografiya)

Qulf 6: Qiyalik va qor chizig‘i

Topshiriq: Qaysi qiyalik quyoshli va quruq bo‘ladi?

🔑 Kalit: Bir xil balandlikda quyoshli (janub) qiyalik soyali (shimol) qiyalikdan 2 °C iliq: «har qanday qiyalikda doim 6 °C» noto‘g‘ri.

AnvarKimyo darsi: alkanlar mustahkam σ-bog‘lari tufayli kuchli kislota, ishqor va KMnO₄ bilan odatdagi sharoitda reaksiyaga kirishmaydi.
ZarinaYorug‘lik yoki qizdirishda galogenlanadi: CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl. Yonganda CO₂ va suv: CₙH₂ₙ₊₂ + (1,5n + 0,5)O₂ → nCO₂ + (n + 1)H₂O.
MalikaPropan uchun n = 3: C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O. Tekshiramiz: kislorod 10 = 6 + 4 ✓.
JasurKreking: C₆H₁₄ → C₂H₆ + C₄H₈; degidrogenlash: C₂H₆ → C₂H₄ + H₂. Metan — tabiiy gazning asosiy qismi.
Xavfsizlik: yopiq chodirda gaz plitasini yoqmaymiz — yetarli havo bo‘lmasa, zaharli CO hosil bo‘ladi. Plita faqat ochiq havoda, kattalar bilan.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 7: Alkanlar yonganda

Topshiriq: C₃H₈ yonganda O₂ dan nechta molekula kerak?

Payshanba

ZarinaOna tili darsi: publitsistik uslub ommaviy axborot vositalarida ishlatiladi va o‘quvchi fikriga ta’sir qiladi. Postimiz shu uslubda: «DOIM aniq 6 °C!»
AnvarIlmiy uslub — aniqlik, mantiqiy tartib, terminlar, his-tuyg‘u kam. Badiiy uslubda fikr obrazlar bilan beriladi. Rasmiy uslub — buyruq, ariza kabi hujjatlar.
MalikaSayohatga ruxsat qog‘ozi — rasmiy uslub, hisobotimiz esa ilmiy uslubda bo‘ladi.
JasurRus tili darsi: old qo‘shimchalar. «раз-/рас-»: jarangli undoshdan oldin з, jarangsizdan oldin с: «разбудить» — «раскрыть», «рассказать». «безопасный» — «бесполезный».
Qiziq: «безопасный» (xavfsiz) — sayohat uchun muhim so‘z.
Ona tiliRus tili

Qulf 8: Post qaysi uslubda?

Topshiriq: Qaysi yozilishi to‘g‘ri?

ZarinaIngliz tili darsi: intervyu hisobotining uch qismi — kim bilan gaplashdik, nima so‘radik, nima xulosa qildik. O‘tgan zamonda yoziladi: I interviewed the teacher. She said the trip was safe.
AnvarTavsiya uchun should: She should check the weather forecast. Savollar: closed (Do you like hiking? — yes/no) va open (What do you enjoy about hiking?). Ochiq savollar ko‘proq ma’lumot beradi.
MalikaAdabiyot darsida Yassaviy hikmatlarining shakli tahlil qilindi: asosan to‘rtlik va murabba’ bandlar, barmoq vazni. Obrazlar ikki manbadan: tasavvuf ham, xalq og‘zaki ijodi ham.
JasurYo‘l, rabot, karvon, o‘q kabi obrazlar xalq og‘zaki ijodiga yaqin. So‘z takrori ohangni kuchaytiradi — shuning uchun hikmatlar keng tarqalgan.
Bizning hisobot ham intervyu kabi: kim aytdi, nima o‘lchandi, nima xulosa. Shunday tuzamiz.
Ingliz tiliAdabiyot

Qulf 9: Intervyu hisoboti va hikmatlar

Topshiriq: Which is an open question?

Juma

Sinf rahbariDavlat va huquq darsi: Konstitutsiya — davlatning asosiy qonuni, eng yuqori yuridik kuchga ega. Boshqa qonunlar, farmon va qarorlar unga zid bo‘la olmaydi.
AnvarHuquq — davlat o‘rnatgan yoki tan olgan, hamma uchun majburiy va davlat majburlovi bilan ta’minlangan qoidalar tizimi. Axloq normasini buzishda esa huquqiy oqibat bo‘lmaydi.
ZarinaHuquqiy davlatda sudlar mustaqil, hokimiyat qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud tarmoqlariga bo‘lingan. Erkinlik boshqalarga zarar yetkazadigan joyda cheklanadi.
MalikaDin tarixi darsi. Yahudiylik an’anasiga ko‘ra Muso Sinay tog‘ida o‘n amr olgan (raqamlanishi an’analarda biroz farq qiladi). Tavrot besh kitobdan iborat. Shabbat juma kuni quyosh botganda boshlanadi.
JasurSinagoga — jamoa yig‘iladigan joy. Bayramlar: Roshxashona, Yom-Kippur, Pesax, Hanuka. Tarixiy oqimlar ham bor: sadduqiylar, farziylar, qaraimlar, xasidlar, islohotchilar; hammasi yahudiylik doirasida deb hisoblanadi. Biz faqat darslikdagi neytral faktlarni bilamiz.
Davlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixi

Qulf 10: Qoida va an’ana

Topshiriq: Qaysi akt eng yuqori yuridik kuchga ega?

AnvarJahon tarixi: Germaniyada Veymar konstitutsiyasi 1919-yil 31-iyulda qabul qilingan. 1923-yilda Ruhr bosib olinib, pul qadrsizlandi (giperinflyatsiya). 1924-yilda Dauess rejasi iqtisodni jonlantirdi.
Zarina1929-yildan jahon iqtisodiy inqirozi millionlab ishsizlarni keltirdi. 1933-yil 30-yanvarda prezident eng katta partiya rahbarini kansler etib tayinladi. 1939-yil 1-sentabrda Polshaga hujum Ikkinchi jahon urushini boshladi. Biz faqat sanalarni olamiz.
MalikaO‘zbekiston tarixi: Buxoro amirligi Rossiya imperiyasiga bog‘liq, lekin ichki ishlarda mustaqil edi. 1917-yil 7-aprelda amir islohot farmoniga imzo chekdi, 14-aprelda u bekor qilindi.
Jasur1920-yil 6–8-oktabrda Butunbuxoro xalq vakillari birinchi qurultoyi BXSRni e’lon qildi. 1924-yil 18–20-sentabrda u BSSR deb o‘zgartirildi.
Ko‘p raqam — ko‘p sana. Faktlarda sana va muassasa nomi to‘g‘ri bo‘lsa, hisobotga ishonch ortadi.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 11: Sana va muassasa

Topshiriq: BXSR qachon e’lon qilingan?

AnvarKalitlarni yig‘amiz. 🔑1: balandlikda harorat pasayadi — post yo‘nalishi bo‘yicha to‘g‘ri. 🔑2: rahbarning yo‘l o‘lchovlari: o‘rtacha 6,0, qismlarda 6,4 va 5,6 °C/km. 🔑3: qiyalik farqi: janub 18,5, shimol 16,5 °C.
Malika«Taxminan 6 °C/km» — yaxshi o‘rtacha qoida. Lekin post «DOIM aniq» va «har qanday qiyalik» deydi, bu esa noto‘g‘ri.
ZarinaNOTO‘G‘RI desak, haqiqatan to‘g‘ri bo‘lgan yo‘nalishni inkor etamiz. TO‘G‘RI desak, «doim aniq»ni tasdiqlaymiz. Shuning uchun — ADASHTIRADI.
JasurAmaliy maslahat o‘zgarmaydi: tog‘ga issiq kiyim olamiz. Lekin bu kuzgi kun, o‘lchovlar o‘tgan sayohatniki; boshqa kun boshqa bo‘lishi mumkin.
Kelishdik: ADASHTIRADI. Hal qiluvchi kalitlar — 2 va 3: ular «doim aniq»ni rad etadi, 1-kalit esa postning rost qismini saqlaydi.
Geografiya (Amaliy geografiya)Matematika

Qulf 12: Hukm: adashtiradi

Topshiriq: Hukmni qaysi ikki kalit hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 14 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

Tog‘da «doim aniq 6 °C» sovuqmi? Hukm: ADASHTIRADI

Da’vo: «Tog‘da har 1 km da doim aniq 6 °C sovuqroq, har qanday qiyalikda». Hukm: ADASHTIRADI. Dalillar: 1) darslikka ko‘ra balandlikda harorat pasayadi; 2) rahbarning o‘tgan sayohatdagi o‘lchovlari: o‘rtacha 6,0 °C/km, lekin qismlarda 6,4 va 5,6; 3) 1500 m da quyoshli qiyalik soyalidan 2 °C iliq. Taxminan 6 °C/km — yaxshi qoida, «doim aniq» emas. O‘quvchilar nima qilishi mumkin: tog‘ga issiq kiyim olsin va «doim», «aniq» so‘zlariga shubha bilan qarasin.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Darslikka ko‘ra balandlik oshgan sari havo harorati va bosimi pasayadi: postning yo‘nalishi to‘g‘ri.
  2. Bizning yo‘l o‘lchovlari: 800 m — 21,0; 1500 m — 16,5; 2300 m — 12,0 °C. O‘rtacha 6,0 °C/km, qismlarda 6,4 va 5,6.
  3. Bir xil balandlikda quyoshli (janub) qiyalik soyali (shimol) qiyalikdan 2 °C iliq: «har qanday qiyalikda doim 6 °C» noto‘g‘ri.

Yulduzli savollar

  1. Qaysi gap to‘g‘ri? Rational tenglamada maxraj nolga teng bo‘lgan ildiz...

  2. Qismlar bo‘yicha gradient 800–1500 m da: (21,0 − 16,5) : 0,7 ≈ ?

  3. O‘ylab ko‘r: agar post «taxminan 6 °C/km» degan bo‘lganida, hukm qanday bo‘lardi?

Hikoyadagi darslar