Darslar 10 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
10
Jamiyat va tabiat o‘rtasidagi munosabatlar
Darslik: 40–44-betlar
MaqsadTabiiy, geografik, texnogen muhit va atrof-muhit tushunchalarini ajratish hamda jamiyatning tabiatga ta’siri bosqichlarini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
tabiiy muhit · natural environmenttexnogen muhit · technogenic environmentatrof-muhit · environment (surroundings)sanoat inqilobi · industrial revolution
Tushuntirish
Inson hayoti uchun zarur narsalarning hammasini tabiatdan oladi, shuning uchun jamiyat tabiatning bir bo‘lagi sifatida u bilan chambarchas bog‘langan. Geografik muhit – jamiyat o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan tabiat qismi; texnogen muhit – odam yaratgan obyektlar va moddalar; atrof-muhit – tabiiy va texnogen muhit birgalikdagi yashash va mehnat sharoitlari. Jamiyatning tabiatga ta’siri bosqichlarga bo‘linadi: ibtidoiy jamoa davrida odam terimchilik va ovchilik bilan tabiatga moslashgan, uni deyarli o‘zgartirmagan; qishloq xo‘jaligi inqilobi (taxminan 10–12 ming yil oldin boshlangan) dehqonchilik, chorvachilik, o‘troq hayot va dastlabki shaharlarni keltirdi; XVIII asrdan sanoat inqilobi tabiiy boyliklardan keng foydalanishga, regional ekologik muammolarga olib keldi; XX asrning ikkinchi yarmidan fan-texnika inqilobi davrida ta’sir global bo‘ldi, ammo ekologik bilim, qonunlar va tashkilotlar ham shakllandi. Kelajak maqsadi – ekologik toza muhit va iqtisodiy o‘sishni teng qadrlaydigan, tabiat bilan uyg‘un rivojlanish.
Namunalar
Maktab binosi, yo‘l va elektr tarmog‘i – texnogen muhit; maktab oldidagi chinor, anhor va tuproq – tabiiy muhit; ikkalasi birga o‘quvchilarning atrof-muhitini tashkil qiladi.
Paxta uchun cho‘lda kanal qazish: tabiiy muhit o‘zgaradi (suv, tuproq), yangi texnogen obyekt (kanal, nasos) paydo bo‘ladi; hosil ortadi, ammo noto‘g‘ri sug‘orilsa, sho‘rlanish va grunt suvi ko‘tarilishi xavfi bor. Bu «foyda va xavf» ikkala tomonini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
«Besh bosqich»: sinf 5 guruhga bo‘linadi, har bir guruh bitta bosqichning (ibtidoiy, qishloq xo‘jaligi, sanoat, fan-texnika, ekologik) rasm-chizma plakatini tayyorlab, 1 daqiqada taqdim etadi.
Mashq
1
Tabiiy muhit va texnogen muhit farqini misollar bilan tushuntiring.
Tabiiy muhit – inson yaratmagan (daryo, tuproq, o‘rmon); texnogen – odam yaratgan (bino, yo‘l, zavod, kanal).
2
Qishloq xo‘jaligi inqilobi qanday o‘zgarishlarni keltirib chiqargan? Ikkitasini yozing.
Dehqonchilik va chorvachilik paydo bo‘ldi; odamlar o‘troq yashab, dastlabki shaharlar vujudga keldi.
3
Aholisi 300 000 bo‘lgan shaharda har bir kishi kuniga o‘rtacha 2 kg maishiy chiqindi hosil qilsa, bir kunda necha tonna? (Faqat son; 1 t = 1000 kg.)
600
4
Nima uchun fan-texnika inqilobi davrida ta’sirning kuchayishi bilan birga ekologik qonunlar paydo bo‘ldi?
Chunki ta’sir global oqibatlarga (ifloslanish, resurslar kamayishi) olib keldi va jamiyat tabiatni muhofaza qilish zaruratini anglab, qonun va tashkilotlar yaratdi.