Darslar 11 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11
Antropogen landshaftlar
Darslik: 45–49-betlar
MaqsadAntropogen landshaftlar turlarini, madaniy landshaft va buzilgan yerlar tushunchalarini hamda geotextizimlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
antropogen landshaft · anthropogenic landscapemadaniy landshaft · cultural landscapebuzilgan yerlar · disturbed landgeotextizim · geotechnical system
Tushuntirish
Antropogen ta’sir – inson xo‘jalik faoliyatining geotizimlarga ta’siri. Uning natijasida o‘zgargan geotizimlar antropogen landshaftlar deyiladi; aslida inson butun landshaftni yaratmaydi, faqat uning ayrim xususiyatlarini o‘zgartiradi. F. N. Milkov ularni sakkiz sinfga ajratadi: qishloq xo‘jaligi, sanoat, chiziqli-yo‘l, o‘rmon, suv, rekreatsion, seliteb (shahar va qishloq) hamda belligerativ landshaftlar. A. G. Isachenko esa o‘zgarish darajasiga ko‘ra to‘rt guruh ajratadi: shartli o‘zgartirilmagan, kuchsiz o‘zgartirilgan, kuchli o‘zgartirilgan (buzilgan) va madaniy landshaftlar. Madaniy landshaft ilmiy asosda va oqilona o‘zgartirilgan bo‘lib, odamlar uchun qulay muhit hamda yuqori mahsuldorlikni beradi; O‘zbekistondagi vohalar bunga misol. Buzilgan yerlar – karyer, tashlama, chiqindixona, jarlik kabi xo‘jalik qiymatini yo‘qotgan maydonlar; ularni tiklash katta mablag‘ talab qiladi. Geotextizim esa tabiiy va texnik qismlari uzviy bog‘langan tizim: suvombor, katta kanal, sug‘oriladigan dala yoki zavod va uni o‘rab turgan landshaft.
Namunalar
Ochiq karyer – sanoat landshafti va buzilgan yerlar guruhiga kiradi; xuddi shu karyer o‘rnida ko‘l yoki bog‘ barpo etilsa, u madaniy landshaftga aylantirilgan yer bo‘lishi mumkin.
Suvombor geotextizim: texnik qism – to‘g‘on, tuynuk va nasoslar; tabiiy qism – suv, qirg‘oq, atrofdagi tuproq va o‘simlik. Suv sathini boshqarish (texnik) qirg‘oq va grunt suvi holatiga (tabiiy) ta’sir qiladi, o‘z navbatida landshaft holati suv rejimini belgilaydi: bu to‘g‘ri va teskari aloqa.
Sinfda faoliyat
«Landshaft tasnifi»: o‘qituvchi 8 ta rasm (dala, karyer, yo‘l, tutzor, kanal, istirohat bog‘i, shahar, qal’a) ko‘rsatadi; o‘quvchilar Milkov sinfini topadi va Isachenko guruhini belgilaydi.
Mashq
1
Milkov bo‘yicha 4 ta antropogen landshaft sinfini ayting.
Masalan: qishloq xo‘jaligi, sanoat, suv, seliteb (shaharlar va qishloqlar) landshaftlari.
2
Bir tumanning umumiy maydoni 20 000 ga, shundan 5 000 ga sug‘oriladigan yer. Sug‘oriladigan yer necha foiz? (Faqat son.)
25
3
Madaniy landshaft qanday ikki sifatga ega bo‘lishi kerak?
Odamlar uchun qulay va sog‘lom yashash muhiti bo‘lishi; yuqori mahsuldorlik va iqtisodiy samaradorlik.
4
Nima uchun suvomborni geotextizimga misol deb hisoblash mumkin?
Chunki unda texnik qism (to‘g‘on, nasoslar) va tabiiy qism (suv, qirg‘oq landshafti) bir-biriga ta’sir qiladi va to‘g‘ri hamda teskari aloqa orqali bog‘langan.