ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Antropogen landshaftlar

Darslar 11 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11

Antropogen landshaftlar

Darslik: 45–49-betlar
MaqsadAntropogen landshaftlar turlarini, madaniy landshaft va buzilgan yerlar tushunchalarini hamda geotextizimlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
antropogen landshaft · anthropogenic landscapemadaniy landshaft · cultural landscapebuzilgan yerlar · disturbed landgeotextizim · geotechnical system
Tushuntirish

Antropogen ta’sir – inson xo‘jalik faoliyatining geotizimlarga ta’siri. Uning natijasida o‘zgargan geotizimlar antropogen landshaftlar deyiladi; aslida inson butun landshaftni yaratmaydi, faqat uning ayrim xususiyatlarini o‘zgartiradi. F. N. Milkov ularni sakkiz sinfga ajratadi: qishloq xo‘jaligi, sanoat, chiziqli-yo‘l, o‘rmon, suv, rekreatsion, seliteb (shahar va qishloq) hamda belligerativ landshaftlar. A. G. Isachenko esa o‘zgarish darajasiga ko‘ra to‘rt guruh ajratadi: shartli o‘zgartirilmagan, kuchsiz o‘zgartirilgan, kuchli o‘zgartirilgan (buzilgan) va madaniy landshaftlar. Madaniy landshaft ilmiy asosda va oqilona o‘zgartirilgan bo‘lib, odamlar uchun qulay muhit hamda yuqori mahsuldorlikni beradi; O‘zbekistondagi vohalar bunga misol. Buzilgan yerlar – karyer, tashlama, chiqindixona, jarlik kabi xo‘jalik qiymatini yo‘qotgan maydonlar; ularni tiklash katta mablag‘ talab qiladi. Geotextizim esa tabiiy va texnik qismlari uzviy bog‘langan tizim: suvombor, katta kanal, sug‘oriladigan dala yoki zavod va uni o‘rab turgan landshaft.

Qishloqxo‘jaligiSanoatChiziqli-yo‘lO‘rmonSuvRekreatsionAholi punktiHarbiyAntropogenlandshaftlar(Milkov)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shahar parki yoki bog‘ o‘ylab loyihalangan: yo‘lakchalar, suv, daraxtlar tanlangan. U ham chiroyli, ham uzoq yillar saqlanadigan bo‘lsa, madaniy landshaft deyiladi. Odam o‘zgartirgan joy tabiat uchun ham, odam uchun ham foydali bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

Landshaft arxitektori parkni loyihalaydi, yerlarni tiklash muhandisi buzilgan yerlarni qayta ishlaydi, park boshqaruvchisi uni parvarish qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisi xaritasini chizib, odam yasagan joylar va o‘z-o‘zidan o‘sgan joylarni turli ranglarda belgilang.

Namunalar
Ochiq karyer – sanoat landshafti va buzilgan yerlar guruhiga kiradi; xuddi shu karyer o‘rnida ko‘l yoki bog‘ barpo etilsa, u madaniy landshaftga aylantirilgan yer bo‘lishi mumkin.
Geotexnik tizimTexnik qismTabiiy qism
Suv omborito‘g‘on, shlyuz, nasossuv, qirg‘oq, tuproq, o‘simlik
Suvombor geotextizim: texnik qism – to‘g‘on, tuynuk va nasoslar; tabiiy qism – suv, qirg‘oq, atrofdagi tuproq va o‘simlik. Suv sathini boshqarish (texnik) qirg‘oq va grunt suvi holatiga (tabiiy) ta’sir qiladi, o‘z navbatida landshaft holati suv rejimini belgilaydi: bu to‘g‘ri va teskari aloqa.
Sinfda faoliyat

«Landshaft tasnifi»: o‘qituvchi 8 ta rasm (dala, karyer, yo‘l, tutzor, kanal, istirohat bog‘i, shahar, qal’a) ko‘rsatadi; o‘quvchilar Milkov sinfini topadi va Isachenko guruhini belgilaydi.

Mashq
1
Milkov bo‘yicha 4 ta antropogen landshaft sinfini ayting.
2
Bir tumanning umumiy maydoni 20 000 ga, shundan 5 000 ga sug‘oriladigan yer. Sug‘oriladigan yer necha foiz? (Faqat son.)
3
Madaniy landshaft qanday ikki sifatga ega bo‘lishi kerak?
4
Nima uchun suvomborni geotextizimga misol deb hisoblash mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Yarim mehnat» pandusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →