Darslar 12 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
12
Tabiatni muhofaza qilishning geografik asoslari
Darslik: 50–53-betlar
MaqsadAlohida muhofaza etiladigan hududlar turlarini va tabiatni muhofaza qilishning geografik-ekologik tamoyillarini bilish.
Tabiatni muhofaza qilish – tabiatni jamiyat manfaati uchun saqlash, uning mahsuldorligini asrash va resurslardan oqilona foydalanishga qaratilgan tadbirlar. Asosiy vazifalar: ifloslanishning oldini olish va suv, yer, iqlim, o‘simlik, hayvonot hamda qazilma boyliklardan isrofsiz foydalanish. Alohida muhofaza etiladigan hududlarga milliy bog‘lar, qo‘riqxonalar, biosfera rezervatlari, buyurtmaxonalar va tabiat yodgorliklari kiradi. Qo‘riqxonada har qanday xo‘jalik faoliyati, jumladan ov, baliq tutish va pichan tayyorlash ham taqiqlanadi, u ilmiy namuna vazifasini bajaradi. Milliy bog‘ zonalarga bo‘linadi (qo‘riq zona, dam olish zonasi va boshqalar), buyurtmaxonada esa tabiatga kuchli ta’sir qilmaydigan ayrim faoliyatga ruxsat beriladi. Biosfera rezervati biologik xilma-xillikni saqlash va hududning barqaror rivojlanishini birga ta’minlaydi; O‘zbekistonda Quyi Amudaryo biosfera rezervati bor. Tamoyillar: jonli va jonsiz tabiat muvozanati, ekologik tozalik, resurslardan me’yorida foydalanish, axborot to‘liqligi va xilma-xillik zarurligi.
Namunalar
Ma’lum tuman bir yil ichida to‘siqsiz qo‘ylar boqilib, o‘tlar yo‘qolayotgan bo‘lsa, buyurtmaxona rejimi (vaqtincha taqiq, so‘ngra me’yorli boqish) ishlatiladi; qo‘riqxona rejimi esa maydonni boqishdan butunlay himoya qiladi. Maqsadga qarab shakl tanlanadi.
Faqat bug‘doy yetishtirilsa, bitta zararkunanda yoki quruqchilik butun hosilni yo‘qotishi mumkin; shuning uchun xilma-xillik tamoyiliga ko‘ra turli ekin va mahalliy o‘simliklar saqlanadi, ular tuproqni eroziyadan ham himoya qiladi.
Sinfda faoliyat
«Muhofaza qilinadigan hudud pasporti»: 4 kishilik guruh tanlangan hudud (masalan, qo‘riqxona yoki milliy bog‘) haqida bir sahifali pasport tayyorlaydi: turi, joyi, nimani saqlaydi, rejimi. Aniq ma’lumotlar rasmiy manbadan tekshiriladi.
Mashq
1
Qo‘riqxona va buyurtmaxona rejimi qanday farqlanadi?
Qo‘riqxonada har qanday xo‘jalik faoliyati taqiqlanadi; buyurtmaxonada tabiatga kuchli ta’sir qilmaydigan ayrim faoliyat ruxsat etiladi va u vaqtincha bo‘lishi mumkin.
2
Maydoni 50 000 ga bo‘lgan biosfera rezervatida qo‘riq zona 20 000 ga, bufer zona 15 000 ga bo‘lsa, oraliq zona necha ga? (Faqat son.)
15000
3
Quyidagilarni mos shaklga joylang: noyob g‘or, butun landshaftni qo‘riqlash, ov hayvonlari sonini tiklash.
Noyob g‘or – tabiat yodgorligi; butun landshaft – qo‘riqxona yoki milliy bog‘; ov hayvonlari sonini tiklash – buyurtmaxona.
4
Nima uchun axborotning to‘liqligi tamoyili muhim? Misol keltiring.
To‘liq bilimsiz tabiatga aralashuv kutilmagan zarar keltirishi mumkin; masalan, daryolar suvini to‘liq hisoblamay katta maydonni sug‘orish Orolbo‘yi muammolariga olib kelgan.