Darslar 20 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
20
Dunyoning geosiyosiy tizimi va uning shakllanishi
Darslik: 82–84-betlar
MaqsadGeosiyosat fanining mohiyatini, yondashuvlarini va dunyo geosiyosiy tizimining shakllanish davrlarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
geosiyosat · geopoliticsgeosiyosiy maydon · geopolitical fieldkuchlar nisbati · balance of powerbipolyar dunyo · bipolar world
Tushuntirish
Geosiyosat – davlatlarning siyosatiga geografik omillar (joylashuv, chegaralar, resurslar, aholi) ta’sirini va makon ustidan nazorat masalalarini o‘rganuvchi fan. Atamani shved olimi Rudolf Chellen kiritgan, nemis geografi Fridrix Ratsel esa fanning asoschilaridan biri sanaladi. Geosiyosatda uch yondashuv ajratiladi: sivilizatsion (tarixni madaniy-diniy jamoalar – sivilizatsiyalar belgilaydi), harbiy-strategik (davlat qudrati dengiz yoki quruqlikdagi o‘rni bilan bog‘liq) va geografik determinizm (tabiiy muhit, ayniqsa iqlim, jamiyatga ta’sir qiladi). Bu qarashlar bahsli bo‘lib, ularni tanqidiy baholash kerak: davlatlar siyosatini faqat geografiya belgilamaydi. Darslikdagi sxemaga ko‘ra, dunyo geosiyosiy tizimi bir necha davrdan o‘tgan: Vestfal (1648), Vena (1814–1815), Versal (1919), Ikkinchi jahon urushi tugagach ikki qutbli dunyo davri (1945-yildan) va Sovet Ittifoqi tarqalgan 1991-yildan keyingi davr. Hozirgi dunyoda bir necha yirik markaz va mintaqaviy kuchlar mavjud, shu sababli dunyo ko‘p qutbli deb ta’riflanadi.
Namunalar
Qirg‘og‘i uzun va port shaharlari ko‘p davlat dengiz savdosida qulay o‘ringa ega (harbiy-strategik yondashuv e’tibori). Dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan davlat esa transport uchun qo‘shnilariga tayanadi; O‘zbekiston ikki karra yopiq davlat sifatida dengizga chiqish uchun kamida ikkita davlat hududini kesib o‘tishi kerak.
Vestfal (1648) dan Vena (1814) gacha 1814 − 1648 = 166 yil o‘tgan. Versal (1919) va 1945 o‘rtasida 1945 − 1919 = 26 yil bor. Bu davrlar chegaralarining tez o‘zgarib turishini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
«Geosiyosiy kartalar»: guruhlar uch xaritani (1648, 1919, bugungi) solishtirib, chegaralar qaysi mintaqalarda eng ko‘p o‘zgarganini topadi va 3 ta xulosa yozadi.
Mashq
1
Geosiyosat fanining obyekti va asosiy g‘oyasini bir-ikki gapda ayting.
Obyekti – davlatlar siyosatiga geografik omillarning ta’siri va makon ustidan nazorat; asosiy g‘oya – joylashuv, chegara va resurslar kuchlar nisbatiga ta’sir qiladi.
2
Vestfal shartnomasi (1648) bilan Vena kongressi (1814–1815) boshlanishi o‘rtasida necha yil bor? (1814 ni oling; faqat son.)
166
3
Uchta yondashuvni nomlab, har birini bir gapda tushuntiring.
Sivilizatsion – tarixni madaniy-diniy jamoalar belgilaydi; harbiy-strategik – kuch dengiz yoki quruqlikdagi o‘ringa bog‘liq; geografik determinizm – tabiiy muhit jamiyatga ta’sir qiladi.
4
Nima uchun geografik determinizmni tanqidiy baholash kerak?
Chunki bir xil tabiiy sharoitda turli davlatlar turlicha rivojlangan; siyosatni iqtisod, tarix, madaniyat va qarorlar ham belgilaydi, faqat geografiya emas.