O‘zbekistonning geoekologik muammolari
Geoekologik muammo – tabiiy yoki inson faoliyati bilan bog‘liq jarayon bo‘lib, u odamlar sog‘lig‘iga va xo‘jalikka zarar yetkazadi hamda geotizimning yaxlitligini buzadi. Sabablari tabiiy bo‘lishi mumkin (zilzila, sel, suv toshqini, ko‘chki, kuchli shamol, yong‘in), yoki antropogen. Maydoniga ko‘ra uch tur ajratiladi. Sayyoraviy muammolar butun Yerga tegishli: iqlim isishi, ozon qatlamining yupqalashishi, Dunyo okeani sathining ko‘tarilishi, cho‘llashish. Regional muammolar bir necha davlat yoki katta hududni qamrab oladi; ular oddiy (bir turdagi jarayon) yoki murakkab (bir necha jarayon birga) bo‘ladi. Orol va Orolbo‘yi muammosi murakkab regional muammo: Amudaryo va Sirdaryo suvining katta qismi sug‘orishga olingani uchun Orol dengizi 1960-yillardan boshlab keskin qurigan, o‘rnida Orolqum cho‘li paydo bo‘lgan, tuz-chang bo‘ronlari, iqlimning o‘zgarishi va aholi sog‘lig‘iga zarar kuzatiladi. Uni hal qilish uchun havzadagi barcha davlatlar hamkorlik qilishi kerak; yo‘l-yo‘lakay Orolning qurigan tubida saksovul kabi o‘simliklar ekilmoqda. Lokal muammolar kichik hududdagi muammolar: shahardagi havo ifloslanishi, zovur suvlarining to‘planishi, tuproq eroziyasi va sho‘rlanishi, yaylovlarning buzilishi, chiqindilar va zaharli kimyoviy moddalar. Muammolarni o‘rganishda uchta tamoyil qo‘llanadi: hududiy, geotizimli va ekologik. Tabiiy muvozanatni to‘liq asl holiga qaytarib bo‘lmaydi, uni yaqinlashtirish mumkin; yechim ko‘p hollarda bir nechta tadbirni birga qo‘llashni talab qiladi.
«Maktab hovlisi tadqiqoti» (o‘qituvchi bilan): o‘quvchilar maktab atrofida lokal muammolarni kuzatadi (chiqindi, changlangan yo‘l, suv oqishi), qo‘lqop kiyadi, chiqindi yoki noma’lum moddalarga qo‘l tegizmaydi, yo‘l va suv bo‘yiga yaqinlashmaydi, har bir kuzatuvni daftarga yozadi, sinfda esa yechim taklif qiladi.