Darslar 1–2 · 2 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
1
Geografiya fanlari tizimi haqida tushuncha
Darslik: 3–5-betlar
MaqsadGeografiya fanlari tizimini, tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy geografiya tarmoqlarini hamda tadqiqot usullarini farqlash.
Yangi so‘zlar
geografik qobiq · geographic envelopegeografik fanlar tizimi · system of geographical scienceslandshaftshunoslik · landscape sciencetadqiqot usuli · research method
Tushuntirish
Geografiyaning asosiy o‘rganish obyekti geografik qobiq bo‘lib, u litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferaning o‘zaro tutashgan joyida shakllangan yaxlit tabiiy tizimdir. Bu tizim inson yashaydigan va ishlab chiqarish olib boradigan muhit hamda tabiiy resurslarning asosiy manbayi hisoblanadi. Zamonaviy geografiya bir fan emas, balki o‘zaro bog‘liq fanlar tizimi: tabiiy geografiya (relyef, iqlim, suvlar, tuproq, tirik tabiat va geotizimlar) hamda ijtimoiy-iqtisodiy geografiya (aholi, shaharlar, xo‘jalik, siyosiy xarita) tarmoqlariga bo‘linadi. Ularning chorrahasida tabiiy resurslar geografiyasi, tibbiy geografiya va kartografiya kabi umumgeografik fanlar turadi. Avval geografiya «nima, qayerda, qancha?» degan savollarga javob bersa, endi «nima sababdan, qanday foydalanish kerak, holatni yaxshilash uchun nima qilish lozim?» degan savollar ham qo‘yiladi. Shu sababli eng muhim vazifa tabiat va jamiyat munosabatlarini uyg‘unlashtirishdir. Tadqiqotlarda ekspeditsiya, tasviriy, kartografik, statistik, qiyosiy geografik va rayonlashtirish usullari qo‘llanadi; ularga modellashtirish, aerokosmik, geokimyoviy va geofizik usullar qo‘shilmoqda.
Namunalar
Tuproqlarning tarqalish qonuniyatlarini o‘rganuvchi tadqiqot tabiiy geografiya tarmog‘iga (tuproqlar geografiyasiga), shahar aholisining o‘sishini o‘rganuvchi tadqiqot esa ijtimoiy-iqtisodiy geografiyaga (aholi va shaharlar geografiyasiga) kiradi.
«Nima uchun bir tuman paxta, qo‘shnisi esa uzum yetishtirishga ixtisoslashgan?» degan savol bir necha fanni birlashtiradi: iqlim va tuproq (tabiiy), mehnat resurslari va bozor (iqtisodiy). Demak, javob uchun geografiyaning kompleks yondashuvi kerak.
Sinfda faoliyat
«Fanlar daraxti»: sinf ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruh doskada geografiya fanlari tizimi chizmasini chizadi, ikkinchi guruh har bir tarmoq uchun o‘z mahallasidan bittadan tadqiqot savoli o‘ylab topadi va tarmoqqa bog‘laydi.
Mashq
1
Geografik qobiq qaysi to‘rt qobiqning o‘zaro ta’siri natijasida vujudga kelgan?
Litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosfera.
2
Quyidagilarni tabiiy yoki ijtimoiy-iqtisodiy geografiyaga ajrating: geomorfologiya, siyosiy geografiya, glyatsiologiya, transport geografiyasi.
Tabiiy: geomorfologiya, glyatsiologiya. Ijtimoiy-iqtisodiy: siyosiy geografiya, transport geografiyasi.
3
Bir tumandagi ko‘lning yillar davomida kichrayishini sun’iy yo‘ldosh suratlari bilan kuzatish qaysi usulga kiradi?
Aerokosmik usulga (zamonaviy tadqiqot usuli).
4
Nima uchun zamonaviy geografiya faqat tasvirlash bilan cheklanmaydi? Bir misol bilan tushuntiring.
Chunki u sabablarni aniqlab, yechim ham taklif qiladi: masalan, daryo suvining kamayishini tasvirlabgina qolmay, sababini topadi va suvni tejash yo‘llarini ko‘rsatadi.