Yer yuzi tabiati rivojlanishining fazoviy omillari
Yer koinotdagi Quyosh sistemasining a’zosi, sistema esa Somon yo‘li galaktikasining chekkaroq, nisbatan tinch qismida joylashgan; bu hayot rivojlanishi uchun qulay bo‘lgan. Yerga eng kuchli ta’sirni Quyosh ko‘rsatadi: uning nuri ob-havo, okean oqimlari, suv aylanishi va tirik tabiat jarayonlarining asosiy energiya manbayidir. Oy Yerdan taxminan 384 ming km uzoqlikda bo‘lib, Dunyo okeanida qalqish hodisasini keltirib chiqaradi va Yer aylanishini juda sekin susaytiradi. Yerning haqiqiy shakli geoid, ya’ni hech bir oddiy geometrik jismga to‘liq o‘xshamaydigan shakl; hisoblashda uni shar yoki ellipsoid deb olamiz. Shar shaklidan Quyosh nurlari tushish burchagining ekvatordan qutbga qarab o‘zgarishi, ya’ni kenglik zonalligi kelib chiqadi. Yer Quyosh atrofida taxminan 365 sutka 6 soatda aylanadi: fasllar almashadi, kun va tun uzunligi o‘zgaradi. O‘z o‘qi atrofida aylanishi sutkani, kun va tun almashinuvini, mahalliy vaqt farqini va Koriolis kuchini (harakatdagi jismlar Shimoliy yarimsharda o‘ngga, Janubiy yarimsharda chapga og‘adi) yuzaga keltiradi.
| Harakat / shakl | Oqibati |
|---|---|
| Yerning sharsimon shakli | kenglik zonalligi |
| Quyosh atrofida aylanish ≈ 365 kun 6 soat | fasllar, kun uzunligi o‘zgaradi |
| O‘z o‘qi atrofida aylanish | kecha-kunduz, mahalliy vaqt, Koriolis kuchi |
| Oy | suv ko‘tarilishi va qaytishi |
Tom ustiga quyosh paneli o‘rnatuvchi uni Shimoliy yarimsharda janubga qaratadi va qiyaligini joyning kengligiga hamda fasllarga moslaydi. Yer shari shaklda va o‘z o‘qi atrofida aylangani uchun Quyosh nurlari burchagi doimiy o‘zgarib turadi.
Quyosh paneli montajchisi qiyalikni tanlaydi, aviakompaniya rejalashtiruvchisi vaqt mintaqalarini hisobga oladi, fermer mavsumga qarab ekish vaqtini belgilaydi.
Gazeta, ob-havo sahifasi yoki maktab e’lonidan to‘rt hafta davomida haftasiga bir marta quyosh chiqishi va botishi vaqtini yozib boring.
«Globus va chiroq»: qorong‘i xonada globus o‘qini tik holatdan 23,5° og‘dirib, uni chiroq atrofida (o‘qituvchi ko‘rsatmasi bilan, xavfsiz past kuchlanishli yorug‘lik) aylantiring va fasllar, kun-tun uzunligi o‘zgarishini kuzating.