ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Tabiiy geografik jarayonlar

Darslar 13 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Tabiiy geografik jarayonlar

Darslik: 54–58-betlar
MaqsadEndogen va ekzogen jarayonlarni, nurash, eroziya, deflyatsiya, sel, surilma, karst va sho‘rlanish jarayonlarini hamda antropogen omillar ta’sirini ajratish.
Yangi so‘zlar
ekzogen jarayonlar · exogenic processesnurash · weatheringeroziya · erosiondeflyatsiya · deflation
Tushuntirish

Tabiatdagi jarayonlar ichki (endogen: vulqon, zilzila, tektonik harakat) va tashqi (ekzogen) kuchlar ta’sirida kechadi. Ekzogen kuchlar – Quyosh issiqligi, og‘irlik kuchi, yer usti va osti suvlari, shamol va organizmlar. Ularning natijasida nurash (fizik, kimyoviy, organik), eroziya (oqar suv yuvishi; yuzalama va chiziqli), abraziya (to‘lqinlar yemirishi), deflyatsiya (shamol yemirishi va ko‘chirishi), sel, surilma, karst va qor ko‘chkisi paydo bo‘ladi. Sel – tog‘ vodiylarida jala yog‘ishidan qisqa vaqtda tosh va loyqa aralash oqim. Karst suvda eriydigan jinslarda (ohaktosh, gips, tuz) bo‘shliqlar hosil qiladi. Antropogen omillar bu jarayonlarni kuchaytiradi: noto‘g‘ri sug‘orish irrigatsiya eroziyasi va sho‘rlanishni keltiradi, konchilik surilma va cho‘kishlarni, suvni haddan ko‘p olish esa Orol dengizi quriganidek, ochilgan tubdan tuz va chang ko‘tarilishini. Qurilish ishlarida bunday jarayonlar tarqalgan joylar uchun maxsus qoida va yo‘riqnomalar amal qiladi.

vulqon, zilzila,tektonik harakatEndogen (ichki)nurash, eroziya,abraziyadeflyatsiya,sel, surilma,karst, qorko‘chkisiEkzogen (tashqi)Tabiiyjarayonlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eski binoning devor poydevoridagi g‘isht yoki tosh vaqt o‘tishi bilan yorilib, ko‘chadi. Sovuq-issiq almashinuvi, namlik va tuz parchalanishni tezlashtiradi. Tarixiy obidalarni saqlovchilar shu jarayonlarni hisobga olib ta’mirlaydi.

Kim ishlatadi

Obidalarni saqlovchi restavrator ta’mirni rejalashtiradi, yo‘l muhandisi qiyaliklar mustahkamligini tekshiradi, geolog nurash jarayonlarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Eski devor yoki tosh zinaning pastki qismiga uzoqroqdan qarab, yoriq va ko‘chgan joylarni toping va sababi nima bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.

Namunalar
Daryo qirg‘og‘i yiliga o‘rtacha 20 m yuvilsa, 15 yilda qirg‘oq 20 × 15 = 300 m chekinadi. Bunday joyga bino qurish xavfli, chunki chiziqli (daryo) eroziyasi davom etadi.
ƒFormula
vaqt = masofa : tezlik
6 : 12 = 0,5 soat = 30 daqiqa
Soyda sel sodir bo‘lib, uning tezligi soatiga 12 km bo‘lsa, 6 km pastdagi qishloqqa u 6 : 12 = 0,5 soat, ya’ni 30 daqiqada yetib boradi; shu sababli ogohlantirish tizimi va tez evakuatsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Sinfda faoliyat

«Jarayonni toping»: o‘qituvchi rasm yoki tavsif beradi (jarlik, barxan, g‘or, qirg‘oq yemirilishi), o‘quvchilar jarayon nomi va uni keltirib chiqargan kuchni (endogen/ekzogen/antropogen) aytadi. Dala kuzatuvi faqat o‘qituvchi bilan, xavfsiz masofada o‘tkaziladi.

Mashq
1
Endogen va ekzogen jarayonlar farqini bir misol bilan tushuntiring.
2
Daryo qirg‘og‘i yiliga 25 m chekinadi. 12 yilda necha metr? (Faqat son.)
3
Sel suvi 15 km/soat tezlikda 5 km masofani necha daqiqada bosib o‘tadi? (Faqat son.)
4
Nima uchun yer osti suvlari sathi yuzaga yaqin bo‘lgan sug‘oriladigan yerlarda sho‘rlanish kuchayadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →