Tabiiy geografik jarayonlar
Tabiatdagi jarayonlar ichki (endogen: vulqon, zilzila, tektonik harakat) va tashqi (ekzogen) kuchlar ta’sirida kechadi. Ekzogen kuchlar – Quyosh issiqligi, og‘irlik kuchi, yer usti va osti suvlari, shamol va organizmlar. Ularning natijasida nurash (fizik, kimyoviy, organik), eroziya (oqar suv yuvishi; yuzalama va chiziqli), abraziya (to‘lqinlar yemirishi), deflyatsiya (shamol yemirishi va ko‘chirishi), sel, surilma, karst va qor ko‘chkisi paydo bo‘ladi. Sel – tog‘ vodiylarida jala yog‘ishidan qisqa vaqtda tosh va loyqa aralash oqim. Karst suvda eriydigan jinslarda (ohaktosh, gips, tuz) bo‘shliqlar hosil qiladi. Antropogen omillar bu jarayonlarni kuchaytiradi: noto‘g‘ri sug‘orish irrigatsiya eroziyasi va sho‘rlanishni keltiradi, konchilik surilma va cho‘kishlarni, suvni haddan ko‘p olish esa Orol dengizi quriganidek, ochilgan tubdan tuz va chang ko‘tarilishini. Qurilish ishlarida bunday jarayonlar tarqalgan joylar uchun maxsus qoida va yo‘riqnomalar amal qiladi.
Eski binoning devor poydevoridagi g‘isht yoki tosh vaqt o‘tishi bilan yorilib, ko‘chadi. Sovuq-issiq almashinuvi, namlik va tuz parchalanishni tezlashtiradi. Tarixiy obidalarni saqlovchilar shu jarayonlarni hisobga olib ta’mirlaydi.
Obidalarni saqlovchi restavrator ta’mirni rejalashtiradi, yo‘l muhandisi qiyaliklar mustahkamligini tekshiradi, geolog nurash jarayonlarini o‘rganadi.
Eski devor yoki tosh zinaning pastki qismiga uzoqroqdan qarab, yoriq va ko‘chgan joylarni toping va sababi nima bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.
«Jarayonni toping»: o‘qituvchi rasm yoki tavsif beradi (jarlik, barxan, g‘or, qirg‘oq yemirilishi), o‘quvchilar jarayon nomi va uni keltirib chiqargan kuchni (endogen/ekzogen/antropogen) aytadi. Dala kuzatuvi faqat o‘qituvchi bilan, xavfsiz masofada o‘tkaziladi.