☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Tabiiy geografik jarayonlar

Darslar 13 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
13

Tabiiy geografik jarayonlar

Darslik: 54–58-betlar
MaqsadEndogen va ekzogen jarayonlarni, nurash, eroziya, deflyatsiya, sel, surilma, karst va sho‘rlanish jarayonlarini hamda antropogen omillar ta’sirini ajratish.
Yangi so‘zlar
ekzogen jarayonlar · exogenic processesnurash · weatheringeroziya · erosiondeflyatsiya · deflation
Tushuntirish

Tabiatdagi jarayonlar ichki (endogen: vulqon, zilzila, tektonik harakat) va tashqi (ekzogen) kuchlar ta’sirida kechadi. Ekzogen kuchlar – Quyosh issiqligi, og‘irlik kuchi, yer usti va osti suvlari, shamol va organizmlar. Ularning natijasida nurash (fizik, kimyoviy, organik), eroziya (oqar suv yuvishi; yuzalama va chiziqli), abraziya (to‘lqinlar yemirishi), deflyatsiya (shamol yemirishi va ko‘chirishi), sel, surilma, karst va qor ko‘chkisi paydo bo‘ladi. Sel – tog‘ vodiylarida jala yog‘ishidan qisqa vaqtda tosh va loyqa aralash oqim. Karst suvda eriydigan jinslarda (ohaktosh, gips, tuz) bo‘shliqlar hosil qiladi. Antropogen omillar bu jarayonlarni kuchaytiradi: noto‘g‘ri sug‘orish irrigatsiya eroziyasi va sho‘rlanishni keltiradi, konchilik surilma va cho‘kishlarni, suvni haddan ko‘p olish esa Orol dengizi quriganidek, ochilgan tubdan tuz va chang ko‘tarilishini. Qurilish ishlarida bunday jarayonlar tarqalgan joylar uchun maxsus qoida va yo‘riqnomalar amal qiladi.

Namunalar
Daryo qirg‘og‘i yiliga o‘rtacha 20 m yuvilsa, 15 yilda qirg‘oq 20 × 15 = 300 m chekinadi. Bunday joyga bino qurish xavfli, chunki chiziqli (daryo) eroziyasi davom etadi.
Soyda sel sodir bo‘lib, uning tezligi soatiga 12 km bo‘lsa, 6 km pastdagi qishloqqa u 6 : 12 = 0,5 soat, ya’ni 30 daqiqada yetib boradi; shu sababli ogohlantirish tizimi va tez evakuatsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Sinfda faoliyat

«Jarayonni toping»: o‘qituvchi rasm yoki tavsif beradi (jarlik, barxan, g‘or, qirg‘oq yemirilishi), o‘quvchilar jarayon nomi va uni keltirib chiqargan kuchni (endogen/ekzogen/antropogen) aytadi. Dala kuzatuvi faqat o‘qituvchi bilan, xavfsiz masofada o‘tkaziladi.

Mashq
1
Endogen va ekzogen jarayonlar farqini bir misol bilan tushuntiring.
2
Daryo qirg‘og‘i yiliga 25 m chekinadi. 12 yilda necha metr? (Faqat son.)
3
Sel suvi 15 km/soat tezlikda 5 km masofani necha daqiqada bosib o‘tadi? (Faqat son.)
4
Nima uchun yer osti suvlari sathi yuzaga yaqin bo‘lgan sug‘oriladigan yerlarda sho‘rlanish kuchayadi?