Darslar 14 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14
Geografik baholash
Darslik: 59–62-betlar
MaqsadGeografik baholash bosqichlarini, sifat va miqdor usullarini hamda yer va rekreatsiya resurslarini baholash mezonlarini bilish.
Yangi so‘zlar
geografik baholash · geographic assessmentsifat usuli · qualitative methodmiqdor usuli · quantitative methodrekreatsiya resurslari · recreation resources
Tushuntirish
Geografik baholash – tabiiy sharoit, resurslar yoki geotizimlarni muayyan maqsadda (dehqonchilik, qurilish, dam olish, suv xo‘jaligi) qanchalik qulay ekanini aniqlash. Bosqichlar: maqsad va vazifani belgilash; kerakli ko‘rsatkichlar ro‘yxatini tuzish; hududni o‘rganib ko‘rsatkichlarni o‘lchash; har bir komponent bo‘yicha alohida baholash; ularni birlashtirib umumiy baho berish; jadval va xaritalar tuzish. Sifat usulida qulaylik darajasi so‘zlar bilan («juda qulay» dan «qulay emas» gacha) ifodalanadi; miqdor usulida sonli ko‘rsatkichlar, masalan, vegetatsiya davridagi faol haroratlar yig‘indisi qo‘llanadi. Dehqonchilik uchun yer baholanganda relyef, iqlim, tuproq, grunt suvi va suv bilan ta’minlanganlik hisobga olinadi; O‘zbekiston geotizimlari o‘zlashtirish murakkabligiga ko‘ra oddiy, o‘rtacha murakkab, murakkab va juda murakkab guruhlarga bo‘linadi. Rekreatsion baholashda landshaft imkoniyatlari, manzaraning go‘zalligi va ortiqcha yuklanishga (rekreatsion bosimga) chidamliligi e’tiborga olinadi.
Namunalar
Faraz qilaylik, ma’lum bir pishish guruhidagi navga vegetatsiya davrida 2200 °C dan kam bo‘lmagan faol haroratlar yig‘indisi kerak. Hududda: may 20 °C × 31 = 620, iyun 26 × 30 = 780, iyul 29 × 31 = 899; jami 620 + 780 + 899 = 2299 °C. 2299 > 2200, demak, bu hudud shu nav uchun yetarli (miqdor usuli).
Yozgi bolalar oromgohi uchun joy tanlash (sifat usuli): soy bo‘yidagi o‘rmonli tog‘ vodiysi – juda qulay, buloqli adir yonbag‘ri – qulay, voha chekkasidagi dala – o‘rtacha qulay, suvsiz ochiq qumli cho‘l – kamroq qulay, sel xavfi bor soy og‘zi – qulay emas. Har bir baho manzara, suv, salqinlik va xavfsizlikni birga hisobga olib qo‘yiladi.
Sinfda faoliyat
«Baholash kartasi»: sinf 3 guruhga bo‘linib, maktab hududidagi 3 ta joyni (sport maydon, bog‘, hovli) «dam olish uchun qulaylik» bo‘yicha 5 ballik shkalada baholaydi va ballarni jadvalga yozadi. Faqat maktab hududi ichida, o‘qituvchi nazoratida.
Mashq
1
Geografik baholash bosqichlarini tartib bilan sanang (kamida 5 ta).
Maqsadni belgilash; ko‘rsatkichlar ro‘yxatini tuzish; o‘lchash/o‘rganish; komponentlar bo‘yicha baholash; umumiy baholash; jadval va xarita tuzish.
2
Sentabr oyida o‘rtacha harorat 22 °C, 30 kun bo‘lsa, shu oy uchun haroratlar yig‘indisi necha °C? (Faqat son.)
660
3
Quyidagi baholarni sifat yoki miqdor usuliga ajrating: «juda qulay»; 2300 °C yig‘indi; «qulay emas»; yiliga 300 mm yog‘in.
Sifat: «juda qulay», «qulay emas». Miqdor: 2300 °C yig‘indi, yiliga 300 mm yog‘in.
4
Nima uchun suvomborini qurishdan oldin geografik baholash o‘tkaziladi?
Chunki vodiyning geologik tuzilishi, nishabligi, suv sarfi va loyqaligi kabi ko‘rsatkichlar joyning yaroqliligini va xavflarni (surilma, sizish, suv bosishi) aniqlaydi.