Darslar 15 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
15
Geografik prognoz
Darslik: 63–67-betlar
MaqsadGeografik prognoz tushunchasini, uning muddat va miqyos bo‘yicha turlarini hamda prognozda komponent xususiyatlarining rolini tushuntirish.
Prognoz – hodisa yoki obyekt holatining o‘zgarishini oldindan ilmiy asoslab aytib berish. Geografik prognoz tabiiy muhit va hududiy ishlab chiqarish majmualari o‘zgarishining asosiy yo‘nalishlarini oldindan asoslaydi; u odatda bir necha variantda tuziladi va eng maqbuli tanlanadi. Muddatiga ko‘ra: operativ (1 oygacha), qisqa muddatli (1 oydan 1 yilgacha), o‘rta muddatli (1–5 yil), uzoq muddatli (5–15 yil) va juda uzoq muddatli (15 yildan ortiq) prognozlar bor. Miqyosiga ko‘ra: sayyoraviy (butun insoniyatga daxldor muammolar: iqlim isishi, ozon qatlami, cho‘llanish, ichimlik suvi), mintaqaviy (bir necha davlatni qamrovchi, masalan, ifloslanayotgan dengizlar) va mahalliy (muayyan inshoot, masalan, konning atrofga ta’siri). Prognozda geotizim komponentlarining ifloslanishni kamaytirish xususiyatlari hisobga olinadi: botiqlar chiqindi to‘playdi, balandliklar tarqatadi; suvning oqim tezligi, tuproqning o‘z-o‘zini tozalashi va ifloslovchilarni yutuvchi o‘simliklar muhim.
Namunalar
Yaylovda hosildorlik gektariga 8 s bo‘lib, mol haddan ortiq boqilganda 25 % kamayishi prognoz qilinsa: 8 × 75 : 100 = 6 s/ga qoladi. Bu 5 yilga mo‘ljallangan bo‘lsa, u o‘rta muddatli prognozdir.
Ochiq usulda foydali qazilma qazib olinadigan hududda mahalliy prognoz: karyer botig‘i hosil bo‘ladi, tashlamalar paydo bo‘ladi, grunt suvi pasayadi, atrofda chang ko‘payadi. Bu prognoz loyihani tasdiqlashdan oldin tuziladi va qoplash choralarini belgilaydi.
Sinfda faoliyat
«Variantlar»: guruhlar bitta loyihaga (masalan, qishloqda yangi kanal) uch xil variant prognozi tuzadi (yaxshi, o‘rtacha, yomon stsenariy), so‘ng eng maqbul variantni asoslab tanlaydi.
Mashq
1
Prognozlar muddatiga ko‘ra qanday turlarga bo‘linadi? Beshta turni sanang.
Operativ, qisqa muddatli, o‘rta muddatli, uzoq muddatli, juda uzoq muddatli.
2
3 yilga tuzilgan prognoz qaysi muddatli turga kiradi?
O‘rta muddatli (1–5 yil).
3
Yaylov hosildorligi gektariga 12 s, 25 % kamayishi kutilsa, necha s/ga qoladi? (Faqat son.)
9
4
Nima uchun botiq relyef chiqindilar ifloslanishi prognozida xavfli omil hisoblanadi?
Chunki botiqlar texnogen chiqindilarni to‘playdi, tarqatmaydi; ifloslovchilar shu yerda to‘planib qolib, tuproq va suvga ta’sir qiladi.