☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Geografik qobiq va uning umumiy qonuniyatlari

Darslar 6 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
6

Geografik qobiq va uning umumiy qonuniyatlari

Darslik: 24–28-betlar
MaqsadGeografik qobiqning tuzilish darajalari, xususiyatlari va umumiy qonuniyatlarini (bir butunlik, aylanma harakat, ritmiklik) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
geokomponent · geocomponentbir butunlik qonuniyati · law of integritymodda va energiyaning aylanma harakati · cycling of matter and energyritmiklik · rhythmicity
Tushuntirish

Geografik qobiqda uch tuzilish darajasi ajratiladi: geokomponentli (tog‘ jinslari, suv, havo, tuproq, o‘simlik va hayvonlar), geosferali (litosfera, gidrosfera, atmosfera, biosfera – vertikal tuzilish) va geotizimli (gorizontal tuzilish). Bu qobiqning o‘ziga xosligi shundaki, faqat unda suv uch holatda uchraydi, tuproq hosil bo‘ladi, hayot va inson jamiyati mavjud, Quyosh energiyasi turli ko‘rinishga o‘tadi. Bir butunlik qonuniyatiga ko‘ra, komponentlar bir-biri bilan bog‘liq: birining o‘zgarishi boshqalarining ham o‘zgarishiga olib keladi; qobiq komponentlarning oddiy yig‘indisi emas, sifat jihatidan yangi tizimdir. Modda va energiyaning aylanma harakati (suv, havo, biologik va boshqa aylanishlar) bu yaxlitlikni ta’minlaydi. Ritmiklik – hodisalarning ma’lum vaqt oralig‘ida takrorlanishi: sutkalik (Yer o‘z o‘qida aylanishi), yillik (Quyosh atrofida aylanishi va o‘qning qiyaligi), asr ichidagi (masalan, taxminan 11 yillik Quyosh faolligi sikli) hamda ko‘p asrlik va tektonik sikllar. Bu qonuniyatlarni bilish tabiiy jarayonlarni bashorat qilish va resurslardan oqilona foydalanishda muhim.

Namunalar
Muz bosish davrida suv muzliklarda to‘planib, Dunyo okeani sathi taxminan yuz metrga pasaygan. Chuqurligi 40 m bo‘lgan sayoz bo‘g‘izning tubi 100 − 40 = 60 m balandlikda quruqlikka aylangan va hayvonlar bir materikdan ikkinchisiga o‘ta olgan. Bu bir butunlik qonuniyatining misoli: iqlim → muz → okean sathi → relyef → organizmlar.
Quyosh faolligi sikli taxminan 11 yil. 55 yil ichida 55 : 11 = 5 ta shunday sikl bo‘ladi. Bu asr ichidagi ritmiklikka misol.
Sinfda faoliyat

«Zanjir»: o‘quvchilar doira bo‘lib turadi; birinchisi «yog‘in kamaydi» deb aytadi, keyingi har biri oqibatni davom ettiradi (daryo suvi → o‘simlik → tuproq → hayvonlar → odam xo‘jaligi). Zanjir komponentlar bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Mashq
1
Geografik qobiqning uchta tuzilish darajasini sanang.
2
Yer o‘z o‘qi atrofida aylanishi qanday ritmiklik hosil qiladi va uning bitta tabiiy ko‘rinishini ayting.
3
Quyosh faolligi sikli 11 yil bo‘lsa, 66 yilda nechta to‘liq sikl bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun o‘rmonlarning ommaviy kesilishi faqat o‘simlikka emas, daryolar rejimiga ham ta’sir qiladi?