Balandlik mintaqalanishi qonuniyati
Balandlik mintaqalanishi – tog‘ etagidan suvayirg‘ichga tomon tabiatning qonuniy o‘zgarishi. Balandlikka ko‘tarilganda havo harorati va bosimi pasayadi, yog‘in ma’lum balandlikkacha ko‘payib, keyin kamayadi; shunga ko‘ra tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi almashadi. Balandlik mintaqalari tekislikdagi tabiat zonalariga o‘xshash, lekin ayni o‘sha emas: masalan, tekislikda subalp va alp o‘tloqlari zonasi yo‘q. Mintaqalar soni tog‘ qanchalik baland va ekvatorga qanchalik yaqin bo‘lsa, shunchalik ko‘p; birinchi mintaqa tog‘ etagi joylashgan tabiat zonasidan boshlanadi. Qor chizig‘i – undan yuqorida qor yil bo‘yi erimaydigan chegara; u qutbiy kengliklarda past, tropiklarda juda baland, okean yaqinidagi nam hududlarda esa materik ichkarisiga nisbatan pastroq. Yonbag‘ir ekspozitsiyasi ham muhim: janubga qaragan yonbag‘ir quyoshli va quruq, shimolga qaragani salqin va nam. O‘zbekiston tog‘larida odatda to‘rt mintaqa ajratiladi: cho‘l, adir, tog‘ va yaylov; undan yuqorida qor-muzlik (glyatsial-nival) mintaqasi.
| Mintaqa (pastdan yuqoriga) |
|---|
| Cho‘l |
| Adir |
| Tog‘ |
| Yaylov |
| Muz va qor (glyatsial-nival) |
Bahor oxirida cho‘ponlar podani erigan qorga ergashib tog‘ga bosqichma-bosqich olib chiqadi, chunki yuqoridagi o‘t kechroq o‘sadi. Balandlik oshgan sari harorat va o‘simlik qoplami o‘zgarishini cho‘ponlar asrlardan beri amalda biladi.
Cho‘pon yaylov mavsumini belgilaydi, tog‘ gidi yo‘nalishlarni balandlik poyasiga qarab tuzadi, tog‘-chang‘i kurortini rejalashtiruvchi qor chizig‘ini hisobga oladi.
Jismoniy xaritada o‘z viloyatingizning eng baland nuqtasini toping va u yerda qanday poyaslar bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.
| Janub yon bag‘ir | Shimol yon bag‘ir | |
|---|---|---|
| Sharoit | quyoshli, quruq: adir o‘simligi | salqin, nam: buta yoki o‘rmon-dasht |
«Tog‘ kesimi»: daftarda tog‘ qiyalik chizmasi chiziladi, o‘qituvchi bergan balandlik chegaralariga ko‘ra mintaqalar rangli qalamlarda bo‘yaladi va har biriga tipik o‘simlik nomi yoziladi.