ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Balandlik mintaqalanishi qonuniyati

Darslar 8 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Balandlik mintaqalanishi qonuniyati

Darslik: 33–35-betlar
MaqsadBalandlik mintaqalanishi qonuniyatini, qor chizig‘i va ekspozitsiyaning ta’sirini hamda O‘zbekiston tog‘lari mintaqalarini bilish.
Yangi so‘zlar
balandlik mintaqalanishi · altitudinal zonationqor chizig‘i · snow lineyonbag‘ir ekspozitsiyasi · slope exposureadir · adir (foothill belt)
Tushuntirish

Balandlik mintaqalanishi – tog‘ etagidan suvayirg‘ichga tomon tabiatning qonuniy o‘zgarishi. Balandlikka ko‘tarilganda havo harorati va bosimi pasayadi, yog‘in ma’lum balandlikkacha ko‘payib, keyin kamayadi; shunga ko‘ra tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi almashadi. Balandlik mintaqalari tekislikdagi tabiat zonalariga o‘xshash, lekin ayni o‘sha emas: masalan, tekislikda subalp va alp o‘tloqlari zonasi yo‘q. Mintaqalar soni tog‘ qanchalik baland va ekvatorga qanchalik yaqin bo‘lsa, shunchalik ko‘p; birinchi mintaqa tog‘ etagi joylashgan tabiat zonasidan boshlanadi. Qor chizig‘i – undan yuqorida qor yil bo‘yi erimaydigan chegara; u qutbiy kengliklarda past, tropiklarda juda baland, okean yaqinidagi nam hududlarda esa materik ichkarisiga nisbatan pastroq. Yonbag‘ir ekspozitsiyasi ham muhim: janubga qaragan yonbag‘ir quyoshli va quruq, shimolga qaragani salqin va nam. O‘zbekiston tog‘larida odatda to‘rt mintaqa ajratiladi: cho‘l, adir, tog‘ va yaylov; undan yuqorida qor-muzlik (glyatsial-nival) mintaqasi.

Mintaqa (pastdan yuqoriga)
Cho‘l
Adir
Tog‘
Yaylov
Muz va qor (glyatsial-nival)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahor oxirida cho‘ponlar podani erigan qorga ergashib tog‘ga bosqichma-bosqich olib chiqadi, chunki yuqoridagi o‘t kechroq o‘sadi. Balandlik oshgan sari harorat va o‘simlik qoplami o‘zgarishini cho‘ponlar asrlardan beri amalda biladi.

Kim ishlatadi

Cho‘pon yaylov mavsumini belgilaydi, tog‘ gidi yo‘nalishlarni balandlik poyasiga qarab tuzadi, tog‘-chang‘i kurortini rejalashtiruvchi qor chizig‘ini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Jismoniy xaritada o‘z viloyatingizning eng baland nuqtasini toping va u yerda qanday poyaslar bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.

Namunalar
balandlik, m°C50010001500200025003000481216202428320t28 °C16 °C
Havo harorati har 1000 m balandlikda o‘rtacha 6 °C pasayadi. Tog‘ etagi 500 m da harorat 28 °C bo‘lsa, 2500 m da: 28 − 6 × (2500 − 500) : 1000 = 16 °C.
Janub yon bag‘irShimol yon bag‘ir
Sharoitquyoshli, quruq: adir o‘simligisalqin, nam: buta yoki o‘rmon-dasht
Bir xil balandlikda (masalan, 1200 m) janubiy yonbag‘irda quruq adir o‘simligi, shimoliy yonbag‘irda esa nam talab qiluvchi butazor va o‘rmon-dasht uchrashi mumkin; sababi janubiy yonbag‘irga quyosh nuri ko‘proq, namlik kamroq tushadi.
Sinfda faoliyat

«Tog‘ kesimi»: daftarda tog‘ qiyalik chizmasi chiziladi, o‘qituvchi bergan balandlik chegaralariga ko‘ra mintaqalar rangli qalamlarda bo‘yaladi va har biriga tipik o‘simlik nomi yoziladi.

Mashq
1
Balandlik mintaqalari tekislikdagi tabiat zonalaridan nimasi bilan farq qiladi?
2
Tog‘ etagida harorat 30 °C. Har 1000 m da 6 °C pasayishini hisobga olib, 3000 m balandlikda (etagidan 3000 m yuqorida) harorat necha °C? (Faqat son.)
3
O‘zbekiston tog‘larida mintaqalarni pastdan yuqoriga tartiblang.
4
Nima uchun qor chizig‘i tropiklarda qutblarga nisbatan ancha baland o‘tadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘da har kilometrga 6 °C?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →