Darslar 8 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8
Balandlik mintaqalanishi qonuniyati
Darslik: 33–35-betlar
MaqsadBalandlik mintaqalanishi qonuniyatini, qor chizig‘i va ekspozitsiyaning ta’sirini hamda O‘zbekiston tog‘lari mintaqalarini bilish.
Balandlik mintaqalanishi – tog‘ etagidan suvayirg‘ichga tomon tabiatning qonuniy o‘zgarishi. Balandlikka ko‘tarilganda havo harorati va bosimi pasayadi, yog‘in ma’lum balandlikkacha ko‘payib, keyin kamayadi; shunga ko‘ra tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi almashadi. Balandlik mintaqalari tekislikdagi tabiat zonalariga o‘xshash, lekin ayni o‘sha emas: masalan, tekislikda subalp va alp o‘tloqlari zonasi yo‘q. Mintaqalar soni tog‘ qanchalik baland va ekvatorga qanchalik yaqin bo‘lsa, shunchalik ko‘p; birinchi mintaqa tog‘ etagi joylashgan tabiat zonasidan boshlanadi. Qor chizig‘i – undan yuqorida qor yil bo‘yi erimaydigan chegara; u qutbiy kengliklarda past, tropiklarda juda baland, okean yaqinidagi nam hududlarda esa materik ichkarisiga nisbatan pastroq. Yonbag‘ir ekspozitsiyasi ham muhim: janubga qaragan yonbag‘ir quyoshli va quruq, shimolga qaragani salqin va nam. O‘zbekiston tog‘larida odatda to‘rt mintaqa ajratiladi: cho‘l, adir, tog‘ va yaylov; undan yuqorida qor-muzlik (glyatsial-nival) mintaqasi.
Namunalar
Havo harorati har 1000 m balandlikda o‘rtacha 6 °C pasayadi. Tog‘ etagi 500 m da harorat 28 °C bo‘lsa, 2500 m da: 28 − 6 × (2500 − 500) : 1000 = 16 °C.
Bir xil balandlikda (masalan, 1200 m) janubiy yonbag‘irda quruq adir o‘simligi, shimoliy yonbag‘irda esa nam talab qiluvchi butazor va o‘rmon-dasht uchrashi mumkin; sababi janubiy yonbag‘irga quyosh nuri ko‘proq, namlik kamroq tushadi.
Sinfda faoliyat
«Tog‘ kesimi»: daftarda tog‘ qiyalik chizmasi chiziladi, o‘qituvchi bergan balandlik chegaralariga ko‘ra mintaqalar rangli qalamlarda bo‘yaladi va har biriga tipik o‘simlik nomi yoziladi.
Mashq
1
Balandlik mintaqalari tekislikdagi tabiat zonalaridan nimasi bilan farq qiladi?
Ular tezroq almashadi va ayrimlari tekislikda uchramaydi (masalan, subalp va alp o‘tloqlari); sababi balandlik bilan harorat va bosim tez o‘zgaradi.
2
Tog‘ etagida harorat 30 °C. Har 1000 m da 6 °C pasayishini hisobga olib, 3000 m balandlikda (etagidan 3000 m yuqorida) harorat necha °C? (Faqat son.)
12
3
O‘zbekiston tog‘larida mintaqalarni pastdan yuqoriga tartiblang.