ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

O‘zbekistonning geosiyosiy o‘rni

Darslar 31 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
31

O‘zbekistonning geosiyosiy o‘rni va munosabatlari

Darslik: 136–139-betlar
MaqsadO‘zbekistonning geografik o‘rnini (mikro, mezo, makro darajada) va geosiyosiy munosabatlarini baholash.
Yangi so‘zlar
mikro-, mezo-, makroiqtisodiy geografik o‘rin · micro, meso and macro economic-geographic positionHeartland va Rimland · Heartland and Rimlandeksklav · exclavedelimitatsiya · delimitation
Tushuntirish

O‘zbekiston Yevrosiyoning ichkarisida, Markaziy Osiyoning o‘rtasida joylashgan; u 1992-yil 2-martda BMTga qabul qilingan. Hududi g‘arbdan sharqqa taxminan 1425 km, shimoldan janubga taxminan 930 km cho‘zilgan. Eng baland nuqtasi – Hazrat Sulton cho‘qqisi (4643 m), eng past nuqtasi – Mingbuloq botig‘i (−12 m). U beshta davlat bilan chegaradosh: Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Afg‘oniston va Turkmaniston; Qozog‘iston bilan chegara eng uzun. Iqtisodiy-geografik o‘rin uch darajada baholanadi. Mikro daraja (yaqin qo‘shnilar): qulay, chunki barcha subregion davlatlari bilan chegaradosh va ular bilan avtomobil, temiryo‘l, quvur aloqalari bor. Mezo daraja (yaqin mintaqalar): o‘rtacha, sababi Rossiya, Kavkaz, Eron va Afg‘oniston bilan aloqalar turli darajada. Makro daraja (butun jahon): nisbatan noqulay, chunki okean yoki ochiq dengizga chiqish uchun kamida ikki davlat hududidan o‘tish kerak. Siyosiy-geografik jihatdan klassik nazariyalarda ajratilgan Heartland (Yevrosiyoning ichki qismi) va Rimland (uning sohilbo‘yi yoyi) tutashgan joyga yaqin; bu katta davlatlarning qiziqishiga sabab. Chegara masalalari (eksklavlar, delimitatsiya) so‘nggi yillarda asosan shartnomalar orqali hal qilinmoqda. O‘zbekiston ko‘p tomonlama hamkorlik siyosatini yuritadi, BMT, MDH, SHHT va boshqa tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi; transport yo‘laklarini rivojlantirish tranzit imkoniyatini kuchaytiradi.

Hazrati Sulton, 4643 mMingbuloq, −12 mToshkentQozog‘istonTurkmanistonEronAfg‘onistonQirg‘izistonXitoyTojikistonPokistonHindiston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quritilgan mevani uzoq mamlakatga jo‘natmoqchi bo‘lgan eksportchi yuk mashinasi, temir yo‘l yoki samolyotni tanlaydi. Dengizga chiqish yo‘li yo‘q bo‘lgani uchun yo‘l boshqa davlatlar hududi orqali o‘tadi, shuning uchun narx, tezlik va mahsulot saqlanishi baholanadi.

Kim ishlatadi

Eksportchi yetkazib berish usulini tanlaydi, logistika menejeri yuklarni yo‘naltiradi, tashqi savdo tahlilchisi bozorlarni solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror mahsulotni uzoq mamlakatga jo‘natish uchun uch yo‘l variantini yozib, har birining bitta afzalligi va kamchiligini ko‘rsating.

Namunalar
ƒFormula
4643 − (−12) = 4655 m
eng baland va eng past nuqta farqi
Balandlik farqi: 4643 − (−12) = 4643 + 12 = 4655 m. Bu O‘zbekiston hududida eng baland va eng past nuqtalar o‘rtasidagi vertikal farq.
ƒFormula
4 sm × 5 000 000 = 20 000 000 sm = 200 km
masshtab 1 : 5 000 000; 1425 : 50 = 28,5 sm
Masshtab 1 : 5 000 000 bo‘lsa, xaritada 4 sm = 4 × 5 000 000 = 20 000 000 sm = 200 km. Demak, G‘arbdan sharqqa 1425 km xaritada taxminan 28,5 sm bo‘ladi (1425 : 50 = 28,5).
Sinfda faoliyat

«Qo‘shnilar zanjiri»: o‘quvchilar xaritada O‘zbekistonning besh qo‘shnisini topib, har biri bilan bog‘laydigan bitta yo‘l (yo‘l, temiryo‘l yoki quvur) va bitta mahsulotni yozadi. Birgalikda mikro-, mezo- va makro darajadagi qulayliklarni ro‘yxat qiladi.

Mashq
1
O‘zbekiston bilan chegaradosh davlatlarni sanang.
2
O‘zbekistonning eng baland va eng past nuqtalari orasidagi farq necha metr? (Faqat son.)
3
Xaritada 6 sm masofa 1 : 5 000 000 masshtabda necha km? (Faqat son.)
4
Nima uchun O‘zbekistonning makro darajadagi iqtisodiy-geografik o‘rni noqulay deb baholanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliVakuumda tok bormi? Bobo radiosiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →