☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

O‘zbekistonning geosiyosiy o‘rni

Darslar 31 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
31

O‘zbekistonning geosiyosiy o‘rni va munosabatlari

Darslik: 136–139-betlar
MaqsadO‘zbekistonning geografik o‘rnini (mikro, mezo, makro darajada) va geosiyosiy munosabatlarini baholash.
Yangi so‘zlar
mikro-, mezo-, makroiqtisodiy geografik o‘rin · micro, meso and macro economic-geographic positionHeartland va Rimland · Heartland and Rimlandeksklav · exclavedelimitatsiya · delimitation
Tushuntirish

O‘zbekiston Yevrosiyoning ichkarisida, Markaziy Osiyoning o‘rtasida joylashgan; u 1992-yil 2-martda BMTga qabul qilingan. Hududi g‘arbdan sharqqa taxminan 1425 km, shimoldan janubga taxminan 930 km cho‘zilgan. Eng baland nuqtasi – Hazrat Sulton cho‘qqisi (4643 m), eng past nuqtasi – Mingbuloq botig‘i (−12 m). U beshta davlat bilan chegaradosh: Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Afg‘oniston va Turkmaniston; Qozog‘iston bilan chegara eng uzun. Iqtisodiy-geografik o‘rin uch darajada baholanadi. Mikro daraja (yaqin qo‘shnilar): qulay, chunki barcha subregion davlatlari bilan chegaradosh va ular bilan avtomobil, temiryo‘l, quvur aloqalari bor. Mezo daraja (yaqin mintaqalar): o‘rtacha, sababi Rossiya, Kavkaz, Eron va Afg‘oniston bilan aloqalar turli darajada. Makro daraja (butun jahon): nisbatan noqulay, chunki okean yoki ochiq dengizga chiqish uchun kamida ikki davlat hududidan o‘tish kerak. Siyosiy-geografik jihatdan klassik nazariyalarda ajratilgan Heartland (Yevrosiyoning ichki qismi) va Rimland (uning sohilbo‘yi yoyi) tutashgan joyga yaqin; bu katta davlatlarning qiziqishiga sabab. Chegara masalalari (eksklavlar, delimitatsiya) so‘nggi yillarda asosan shartnomalar orqali hal qilinmoqda. O‘zbekiston ko‘p tomonlama hamkorlik siyosatini yuritadi, BMT, MDH, SHHT va boshqa tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi; transport yo‘laklarini rivojlantirish tranzit imkoniyatini kuchaytiradi.

Namunalar
Balandlik farqi: 4643 − (−12) = 4643 + 12 = 4655 m. Bu O‘zbekiston hududida eng baland va eng past nuqtalar o‘rtasidagi vertikal farq.
Masshtab 1 : 5 000 000 bo‘lsa, xaritada 4 sm = 4 × 5 000 000 = 20 000 000 sm = 200 km. Demak, G‘arbdan sharqqa 1425 km xaritada taxminan 28,5 sm bo‘ladi (1425 : 50 = 28,5).
Sinfda faoliyat

«Qo‘shnilar zanjiri»: o‘quvchilar xaritada O‘zbekistonning besh qo‘shnisini topib, har biri bilan bog‘laydigan bitta yo‘l (yo‘l, temiryo‘l yoki quvur) va bitta mahsulotni yozadi. Birgalikda mikro-, mezo- va makro darajadagi qulayliklarni ro‘yxat qiladi.

Mashq
1
O‘zbekiston bilan chegaradosh davlatlarni sanang.
2
O‘zbekistonning eng baland va eng past nuqtalari orasidagi farq necha metr? (Faqat son.)
3
Xaritada 6 sm masofa 1 : 5 000 000 masshtabda necha km? (Faqat son.)
4
Nima uchun O‘zbekistonning makro darajadagi iqtisodiy-geografik o‘rni noqulay deb baholanadi?