Geotizimlar va ularning pog‘onasimonligi
Geotizim tushunchasini 1963-yilda V. B. Sochava fanga kiritgan: bu komponentlari o‘zaro aloqada bo‘lgan, modda va energiya almashinadigan hududiy tabiat-jamiyat tizimidir. Geotizimlar yopiq (modda va energiya almashinuvi chegarasidan chiqmaydi, masalan geografik qobiq) va ochiq (landshaft kabi, atrofi bilan almashadi) bo‘ladi. Ko‘lamiga qarab sayyoraviy, regional va topologik (mahalliy) darajalar ajratiladi. Pog‘onasimon tartib: geografik qobiq – quruqlik – materik – tabiiy geografik o‘lka – zona – provinsiya – okrug – rayon – landshaft – joy – urochishe – fatsiya; kichiklari kattalarining ichida joylashadi. Landshaft bir xil geologik tuzilish, relyef turi va iqlimga ega, kichik geotizimlardan tashkil topgan tizim. Joy o‘xshash urochishelar majmui, urochishe o‘zaro bog‘liq fatsiyalardan, fatsiya esa eng kichik, bir xil sharoitli geotizimdir. Inson ta’siri avvalo fatsiyalarda seziladi, chunki ularning aloqalari eng mo‘rt; ta’sir to‘xtasa, fatsiya asta o‘z holiga qaytishga intiladi.
Mahalla bog‘i qorovuli maysazorning bir burchagida o‘t qurib qolganini sezadi: odamlar shu yerdan yo‘l qilib yuradi. U bu joyga yo‘lak yasaydi, shunda faqat o‘sha kichik maydon (fatsiya darajasi) tuzalib, bog‘ning qolgani buzilmaydi.
Landshaft dizayneri joylarni rejalashtiradi, o‘rmonchi o‘rmon qismlarini kuzatadi, havza suv xo‘jaligi mutaxassisi suv oqimini boshqaradi.
Maktab hovlisining bir burchagini tanlab, undagi tuproq, o‘simlik, suv va binolarni hamda ularning bir-biriga ta’sirini yozing.
«Matryoshka»: o‘quvchilar geotizim pog‘onalarini 6 ta kartochkaga yozib, kattasidan kichigiga qarab bir-biriga ichma-ich joylashtiradi (qog‘oz qutilar yoki qatlamli chizma). Qaychi o‘qituvchi bilan ishlatiladi.