Darslar 9 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
9
Geotizimlar va ularning pog‘onasimonligi
Darslik: 36–39-betlar
MaqsadGeotizim tushunchasini, uning turlarini va pog‘onasimon tuzilishini (landshaftdan fatsiyagacha) tushuntirish.
Geotizim tushunchasini 1963-yilda V. B. Sochava fanga kiritgan: bu komponentlari o‘zaro aloqada bo‘lgan, modda va energiya almashinadigan hududiy tabiat-jamiyat tizimidir. Geotizimlar yopiq (modda va energiya almashinuvi chegarasidan chiqmaydi, masalan geografik qobiq) va ochiq (landshaft kabi, atrofi bilan almashadi) bo‘ladi. Ko‘lamiga qarab sayyoraviy, regional va topologik (mahalliy) darajalar ajratiladi. Pog‘onasimon tartib: geografik qobiq – quruqlik – materik – tabiiy geografik o‘lka – zona – provinsiya – okrug – rayon – landshaft – joy – urochishe – fatsiya; kichiklari kattalarining ichida joylashadi. Landshaft bir xil geologik tuzilish, relyef turi va iqlimga ega, kichik geotizimlardan tashkil topgan tizim. Joy o‘xshash urochishelar majmui, urochishe o‘zaro bog‘liq fatsiyalardan, fatsiya esa eng kichik, bir xil sharoitli geotizimdir. Inson ta’siri avvalo fatsiyalarda seziladi, chunki ularning aloqalari eng mo‘rt; ta’sir to‘xtasa, fatsiya asta o‘z holiga qaytishga intiladi.
Namunalar
Daryo vodiysidagi bir tekis qayir – bitta fatsiya; bir nechta o‘xshash qayir bo‘laklari va cho‘kmalar birgalikda urochisheni, daryoning butun quyi terrasalari joyni, butun cho‘l vodiysi esa landshaftni tashkil qilishi mumkin: kichik → katta.
Mol boqish tufayli bitta yaylov bo‘lagida o‘t qoplami siyraklashdi: bu fatsiya darajasidagi o‘zgarish. Mol boqish to‘xtatilsa, bir necha yilda o‘simlik tiklana boshlaydi, chunki tog‘ jinsi o‘zgarmagan.
Sinfda faoliyat
«Matryoshka»: o‘quvchilar geotizim pog‘onalarini 6 ta kartochkaga yozib, kattasidan kichigiga qarab bir-biriga ichma-ich joylashtiradi (qog‘oz qutilar yoki qatlamli chizma). Qaychi o‘qituvchi bilan ishlatiladi.
Mashq
1
Geotizim tushunchasini kim va qaysi yili fanga kiritgan?
Chunki u atrofdagi landshaftlar bilan modda va energiya almashadi (suv, havo, jinslar, issiqlik oqimlari bilan).
4
Nima uchun inson ta’siri dastlab fatsiyalarda seziladi va ta’sir to‘xtasa nima bo‘lishi mumkin?
Chunki fatsiyalarda komponentlar aloqasi eng mo‘rt va tez o‘zgaradi (avval o‘simlik); ta’sir to‘xtasa, fatsiya asta-sekin avvalgi holatiga qaytishga intiladi.