Geografik qobiqning kenglik zonalligi va sektorligi

Kenglik zonalligi tabiat komponentlari va geotizimlarning ekvatordan qutblarga qarab qonuniy almashinishidir; uning asosiy sababi Yerning sharsimonligi tufayli Quyosh nurlari tushish burchagining o‘zgarishi. Eng yirik zonal birliklar iqlim mintaqalari, ularning ichida issiqlik va namlik nisbatiga ko‘ra tabiat zonalari ajraladi; ularda o‘ziga xos tuproq, o‘simlik va hayvonlar tarqalgan. Zonallik qonuniyati asoslarini Dokuchayev ishlab chiqqan. Sektorlik okeandan materik ichkarisiga qarab iqlim (dengiz, mo‘tadil kontinental, keskin kontinental va hokazo) va shunga mos tabiat o‘zgarishlaridir. Azonallik zonallikka bo‘ysunmaydi va Yerning ichki jarayonlari hamda mahalliy omillar: tog‘ jinslari, relyef, grunt suvlari, inson faoliyati bilan bog‘liq. Misollar: botqoqliklar, sho‘rxoklar, daryo bo‘yidagi to‘qaylar, cho‘lda suv chiqarib hosil qilingan vohalar. O‘zbekistonning katta qismi cho‘l zonasida bo‘lsa-da, aholi va yirik shaharlar asosan vohalarda to‘plangan. Zonal va azonal xususiyatlar har joyda birgalikda ta’sir qiladi, shuning uchun tabiat xilma-xil.