ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Geografik qobiqning kenglik zonalligi va sektorligi

Darslar 7 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
7

Geografik qobiqning kenglik zonalligi va sektorligi

Darslik: 29–32-betlar
MaqsadKenglik zonalligi, sektorlik va azonallik qonuniyatlarini ajratish, ularning sabablarini va O‘zbekistondagi namoyon bo‘lishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
kenglik zonalligi · latitudinal zonalitysektorlik · sectorialityazonallik · azonalityvoha · oasis
Tushuntirish

Kenglik zonalligi tabiat komponentlari va geotizimlarning ekvatordan qutblarga qarab qonuniy almashinishidir; uning asosiy sababi Yerning sharsimonligi tufayli Quyosh nurlari tushish burchagining o‘zgarishi. Eng yirik zonal birliklar iqlim mintaqalari, ularning ichida issiqlik va namlik nisbatiga ko‘ra tabiat zonalari ajraladi; ularda o‘ziga xos tuproq, o‘simlik va hayvonlar tarqalgan. Zonallik qonuniyati asoslarini Dokuchayev ishlab chiqqan. Sektorlik okeandan materik ichkarisiga qarab iqlim (dengiz, mo‘tadil kontinental, keskin kontinental va hokazo) va shunga mos tabiat o‘zgarishlaridir. Azonallik zonallikka bo‘ysunmaydi va Yerning ichki jarayonlari hamda mahalliy omillar: tog‘ jinslari, relyef, grunt suvlari, inson faoliyati bilan bog‘liq. Misollar: botqoqliklar, sho‘rxoklar, daryo bo‘yidagi to‘qaylar, cho‘lda suv chiqarib hosil qilingan vohalar. O‘zbekistonning katta qismi cho‘l zonasida bo‘lsa-da, aholi va yirik shaharlar asosan vohalarda to‘plangan. Zonal va azonal xususiyatlar har joyda birgalikda ta’sir qiladi, shuning uchun tabiat xilma-xil.

ekvatordanqutbgacha;sabab: Quyoshnurlari burchagiKenglikzonalligiokeandan materikichkarisigaSektorlilikbotqoq,sho‘rxok,to‘qay, vohalarAzonallikTabiatqonuniyatlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mamlakat bo‘ylab sayohatni rejalashtirayotgan o‘qituvchi yo‘nalishni tuzishda tabiiy zonalarni hisobga oladi: kiyim, ichimlik suvi va yo‘l vaqti cho‘ldan tog‘ etagiga o‘tganda o‘zgaradi. Zonalarni bilish qayerda nima kutish mumkinligini oldindan aytib beradi.

Kim ishlatadi

Sayohat tashkilotchisi yo‘nalish tuzadi, agronom ekinni zonaga moslab tanlaydi, iqlimshunos mintaqalarni solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ob-havo xabarida ikki joyni solishtirib, farqni nima tushuntirishi mumkinligini (kenglik, dengizdan uzoqlik) yozing.

Namunalar
Qizilqum cho‘l zonasida, ammo Amudaryo va Sirdaryo bo‘ylarida grunt suvi yuzaga yaqin va namlik ko‘proq, shuning uchun u yerda daraxt va butalardan iborat to‘qay o‘sadi. Bu zonal emas, azonal landshaft.
Yevropaning g‘arbida (okean yaqinida) iqlim yumshoq va nam, sharqqa, Osiyo ichkarisiga borgan sari qish sovuqroq va yog‘in kamroq bo‘ladi. Bu kenglik emas, okeandan uzoqlik bilan bog‘liq o‘zgarish, ya’ni sektorlik.
Sinfda faoliyat

«Zona yoki azonal?»: o‘qituvchi landshaft kartochkalarini (tundra, vohadagi paxta dalasi, botqoq, taiga, sho‘rxok, to‘qay) ko‘rsatadi; o‘quvchilar ularni «zonal» va «azonal» ustunlariga joylab, sabab aytadi.

Mashq
1
Kenglik zonalligi qanday sababdan paydo bo‘ladi?
2
Quyidagilarni zonal yoki azonal deb ajrating: qumli cho‘l, sho‘rxok, vohadagi bog‘, doimiy muzlik tundrasi.
3
Sektorlik tufayli mo‘tadil mintaqada okeandan materik ichkarisiga tomon qaysi xususiyatlar o‘zgaradi? Ikkitasini ayting.
4
Nima uchun O‘zbekiston cho‘l zonasida bo‘lsa-da, yirik shaharlarning aksariyati vohalarda joylashgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →