ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Atrof-muhit monitoringi va geografik-ekologik ekspertiza

Darslar 16 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
16

Atrof-muhit monitoringi va geografik-ekologik ekspertiza asoslari

Darslik: 68–71-betlar
MaqsadMonitoring turlarini va O‘zbekistonda uni tashkil etilishini, geografik-ekologik ekspertizaning mohiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
monitoring · monitoringekspertiza · expertise (expert review)ruxsat etilgan me’yor · permissible limitbiosfera poligoni · biosphere test site
Tushuntirish

Monitoring – tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida hudud holatini kuzatish, nazorat qilish va boshqarish tizimi. Uning vazifasi muhit o‘zgarishini inson faoliyati bilan bog‘lab kuzatish, baholash va boshqaruv choralarini ko‘rishdir; o‘zgarish ifloslanmagan tabiiy holat bilan solishtiriladi. I. P. Gerasimov monitoringning uch bosqichini ajratgan: bioekologik (ifloslanishning inson salomatligiga ta’siri), geoekologik (tabiiy va o‘zgargan geotizimlar, ruxsat etilgan me’yorlar, o‘z-o‘zini tozalash) va biosfera (dunyo miqyosida, masalan, atmosfera changlanishi, Dunyo okeani ifloslanishi, ozon qatlami). O‘zbekistonda havo va suvni gidrometeorologiya xizmati, yer osti suvlarini geologiya sohasidagi tashkilotlar, sho‘rlanish va melioratsiyani qishloq va suv xo‘jaligi organlari, salomatlik masalalarini sog‘liqni saqlash tizimi kuzatadi, ularning ishini esa davlat ekologiya organi birlashtiradi. Ekspertiza – yirik loyihalarni mutaxassislar ko‘rigidan o‘tkazish; geografik-ekologik ekspertiza loyihaning atrof-muhit, tabiat va aholi salomatligiga ta’sirini baholab, ruxsat berish yoki o‘zgartirishni talab qiladi.

insonsalomatligiBioekologikgeotizimlar,ruxsat etilganme’yorGeoekologikglobal: chang,ozon qatlami,Dunyo okeaniBiosferaMonitoringbosqichlari(Gerasimov)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suv ta’minoti korxonasi daryo suvi olinadigan joydan yuqorida muntazam namuna oladi va tahlil qiladi. Ko‘rsatkichlar o‘zgarsa, suv iste’molchilarga yuborilishidan oldin sababi aniqlanadi. Bu monitoring: o‘zgarishni kuzatib borish.

Kim ishlatadi

Laboratoriya kimyogari namunalarni tahlil qiladi, ekologik inspektor ruxsatnomalarni tekshiradi, jurnalist ekologik ma’lumotlarni xolisona yoritadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir hafta ichida ikki marta tiniq stakandagi kran suviga yaxshi yorug‘likda qarab, uning rangi, tiniqligi va hidini yozib qo‘ying; namunani ichmang.

Namunalar
02040606020O‘lchanganMe’yorChang, shartli birlik
Shartli ma’lumot: shahar havosida chang konsentratsiyasi 60 birlik, ruxsat etilgan me’yor esa 20 birlik. 60 : 20 = 3, ya’ni me’yordan 3 baravar ko‘p; bu bioekologik va geoekologik monitoring uchun ogohlantirish belgisi.
Yirik chorvachilik majmuasi loyihasi: ekspertiza chiqindi suvlarni tozalash tizimi, yer osti suviga ta’siri va hid tarqalishini tekshiradi. Agar tozalash yetarli bo‘lmasa, loyiha qaytariladi va qo‘shimcha tozalash inshootlari talab qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Ekspertiza hay’ati»: sinf ekspertlar hay’ati rolini o‘ynaydi. O‘qituvchi tasavvuriy loyiha (masalan, daryo bo‘yida zavod) beradi; guruhlar «tabiat», «aholi salomatligi», «iqtisod» yo‘nalishida savollar beradi va umumiy xulosa chiqaradi.

Mashq
1
Monitoringning asosiy maqsadi nima?
2
Gerasimov bo‘yicha monitoring bosqichlarini ayting va biosfera bosqichiga bir misol keltiring.
3
Havoda zarrachalar konsentratsiyasi 75 birlik, me’yor 25 birlik. Me’yordan necha marta ko‘p? (Faqat son; shartli ma’lumot.)
4
Nima uchun yirik zavod qurilishidan oldin ekspertiza o‘tkaziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil qori toza suvmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →