Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari
Urbanizatsiya – shaharlar va shahar aholisi ulushining o‘sishi hamda shahar turmush tarzining tarqalishi. Qadimda ham yirik shaharlar bo‘lgan, ammo haqiqiy shaharlashuv sanoat inqilobi bilan XIX asrda Yevropada, keyin Shimoliy Amerikada, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa XX asr o‘rtalaridan boshlandi. Dunyo aholisining shahar ulushi 1800-yilda atigi bir necha foiz bo‘lsa, 2000-yillar oxirida (taxminan 2007-yilda) 50 % dan oshdi va hozir taxminan 57 % atrofida. Urbanizatsiya uch bosqichga ajratiladi: shakllanayotgan (shahar aholisi 50 % dan kam, yangi shaharlar paydo bo‘ladi), rivojlangan (ulush 50 % dan oshadi, millioner shaharlar va aglomeratsiyalar o‘sadi) va yetuk (aholi shahar atrofiga ko‘chadi – suburbanizatsiya; shahar va qishloq o‘rtasidagi farq yo‘qola boradi – rurbanizatsiya). Eng yirik shaharlar ta’siri bir mamlakatdan chiqib dunyoga yoyilganda global shaharlar deyiladi (Nyu-York, London, Tokio va boshqalar). Muammolar: atrof-muhit ifloslanishi, suv ta’minoti, transport tirbandligi, uy-joy narxi va ijtimoiy tengsizlik.
Yigirma yil oldin bog‘ bo‘lgan shahar chekkasida endi ko‘p qavatli uylar turadi. Rejalashtiruvchilar shu yerga maktab, avtobus yo‘li va park qo‘shadi, chunki urbanizatsiya suv, transport va xizmatlarga talabni oshiradi.
Shahar rejalashtiruvchisi yangi mavzelarni loyihalaydi, transport muhandisi yo‘nalishlarni tuzadi, kommunal muhandis suv va kanalizatsiyani hisoblaydi.
Shahringiz xaritasida bir haftada borgan joylaringizni belgilang va qaysilari piyoda 15 daqiqa ichida ekanini xotirangiz bo‘yicha taxmin qiling.
«Shahar xaritasi»: har bir guruh bitta yirik shaharni (masalan, Toshkent) tanlab, markaz, shahar atrofi va tutash qishloq hududlari sxemasini chizadi va suburbanizatsiya yo‘nalishlarini strelkalar bilan ko‘rsatadi.