Darslar 18–19 · 2 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
18
Urbanizatsiya jarayonining global va regional jihatlari
Darslik: 76–78-betlar
MaqsadUrbanizatsiya bosqichlarini, global shaharlarni va shaharlashuv muammolarini tushuntirish; shahar aholisi ulushini hisoblash.
Yangi so‘zlar
urbanizatsiya · urbanisationsuburbanizatsiya · suburbanisationaglomeratsiya · agglomerationglobal shahar · global city
Tushuntirish
Urbanizatsiya – shaharlar va shahar aholisi ulushining o‘sishi hamda shahar turmush tarzining tarqalishi. Qadimda ham yirik shaharlar bo‘lgan, ammo haqiqiy shaharlashuv sanoat inqilobi bilan XIX asrda Yevropada, keyin Shimoliy Amerikada, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa XX asr o‘rtalaridan boshlandi. Dunyo aholisining shahar ulushi 1800-yilda atigi bir necha foiz bo‘lsa, 2000-yillar oxirida (taxminan 2007-yilda) 50 % dan oshdi va hozir taxminan 57 % atrofida. Urbanizatsiya uch bosqichga ajratiladi: shakllanayotgan (shahar aholisi 50 % dan kam, yangi shaharlar paydo bo‘ladi), rivojlangan (ulush 50 % dan oshadi, millioner shaharlar va aglomeratsiyalar o‘sadi) va yetuk (aholi shahar atrofiga ko‘chadi – suburbanizatsiya; shahar va qishloq o‘rtasidagi farq yo‘qola boradi – rurbanizatsiya). Eng yirik shaharlar ta’siri bir mamlakatdan chiqib dunyoga yoyilganda global shaharlar deyiladi (Nyu-York, London, Tokio va boshqalar). Muammolar: atrof-muhit ifloslanishi, suv ta’minoti, transport tirbandligi, uy-joy narxi va ijtimoiy tengsizlik.
Namunalar
Mamlakat aholisi 40 mln, shundan 16 mln shaharda yashaydi: urbanizatsiya darajasi 16 × 100 : 40 = 40 %. Bu 50 % dan past, demak, «shakllanayotgan urbanizatsiya» bosqichiga mos.
Katta shahar markazida ofis va banklar ko‘paygani sari odamlar chetga, hovlili uylarga ko‘chib, har kuni markazga ishlash uchun qatnaydi. Bu suburbanizatsiya; natijada transport yuklamasi ortadi.
Sinfda faoliyat
«Shahar xaritasi»: har bir guruh bitta yirik shaharni (masalan, Toshkent) tanlab, markaz, shahar atrofi va tutash qishloq hududlari sxemasini chizadi va suburbanizatsiya yo‘nalishlarini strelkalar bilan ko‘rsatadi.
Mashq
1
Urbanizatsiya nima? Uning uch bosqichini ayting.
Shaharlar va shahar aholisi ulushining o‘sishi; bosqichlar: shakllanayotgan, rivojlangan, yetuk.
2
Mamlakat aholisi 60 mln, shaharliklar 45 mln. Urbanizatsiya darajasi necha foiz? (Faqat son.)
75
3
Suburbanizatsiya va rurbanizatsiya farqini tushuntiring.
Suburbanizatsiya – aholining shahar markazidan atrofiga ko‘chishi; rurbanizatsiya – qishloq va shahar o‘rtasidagi farq yo‘qolishi, qishloqlarning shahar xususiyatiga ega bo‘lishi.
4
Nima uchun jadal urbanizatsiya suv ta’minoti va transportga bosim o‘tkazadi?
Chunki shaharda aholi to‘planib, suv sarfi va kunlik qatnovlar tez oshadi; tarmoqlar (quvur, yo‘l, jamoat transporti) shu tezlikda kengaymasa yuklama ortib ketadi.