Yerning ichki tuzilishi va tektonik jarayonlar
Yerning ichki tuzilishi uch asosiy qobiqdan iborat: yer po‘sti, mantiya va yadro. Yer po‘sti materiklarda o‘rtacha 35–40 km, okeanlar ostida esa 5–10 km qalinlikda; u Moxo chegarasi orqali mantiyadan ajraladi. Mantiya taxminan 2900 km chuqurlikkacha davom etadi va Yer hajmining katta qismini tashkil qiladi, yadro esa tashqi (suyuq) va ichki (qattiq) qismlarga bo‘linadi. Yer po‘sti hamda yuqori mantiyaning qattiq qismi birgalikda litosferani hosil qiladi; u chuqur yoriqlar bilan yirik plitalarga bo‘lingan va ular astenosfera ustida yiliga bir necha santimetr tezlikda siljiydi. Plitalar to‘qnashgan yoki ajralgan joylarda zilzila va vulqonlar ko‘p uchraydi, bunday hududlar seysmik mintaqalar deyiladi: Tinch okean «olovli» halqasi va Alp–Himolay mintaqasi eng yirigi. O‘zbekiston Alp–Himolay seysmik mintaqasida joylashgani uchun mamlakatda ba’zan sezilarli zilzilalar bo‘ladi. Zilzila kuchi 12 balli shkala bilan baholanadi, vulqon esa krater, vulqon kanali va magma o‘chog‘idan iborat.
| Qobiq | Qalinligi / chuqurligi |
|---|---|
| Yer po‘sti: quruqlikda | 35–40 km |
| Yer po‘sti: okeanda | 5–10 km |
| Mantiya | ≈ 2900 km chuqurlikkacha |
| Yadro | tashqi (suyuq), ichki (qattiq) |
Toshkentda yangi bino qurishdan oldin seysmik xaritaga qaraladi: hudud qaysi zilzila zonasida ekaniga qarab qurilish me’yorlari belgilanadi. Shu bilim litosfera plitalari va yer osti kuchlari haqidagi geografiyadan chiqadi.
Qurilish muhandisi seysmik me’yorlarga amal qiladi, seysmolog yer qimirlashlarini kuzatadi, shahar rejalashtiruvchisi xavfli zonalarni hisobga oladi.
Maktabdagi evakuatsiya rejasini devordan topib, sinfingizdan chiqish yo‘lini barmoq bilan kuzatib chiqing.
«Zilzilada xavfsizlik»: o‘qituvchi rahbarligida sinfda xavfsiz harakatlar tartibi mashq qilinadi (stol ostiga o‘tish, bosh va bo‘ynini himoya qilish, ogohlantirish tugagach binodan tartib bilan chiqish, yig‘ilish joyi). Hech qanday buyum yoki jihoz sindirilmaydi.