☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Yerning ichki tuzilishi va tektonik jarayonlar

Darslar 4 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
4

Yerning ichki tuzilishi va tektonik jarayonlar

Darslik: 17–19-betlar
MaqsadYerning ichki qobiqlarini, litosfera plitalarini, seysmik mintaqalarni, zilzila va vulqonlarni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
yer po‘sti · Earth's crustmantiya · mantlelitosfera plitalari · lithospheric platesseysmik mintaqa · seismic belt
Tushuntirish

Yerning ichki tuzilishi uch asosiy qobiqdan iborat: yer po‘sti, mantiya va yadro. Yer po‘sti materiklarda o‘rtacha 35–40 km, okeanlar ostida esa 5–10 km qalinlikda; u Moxo chegarasi orqali mantiyadan ajraladi. Mantiya taxminan 2900 km chuqurlikkacha davom etadi va Yer hajmining katta qismini tashkil qiladi, yadro esa tashqi (suyuq) va ichki (qattiq) qismlarga bo‘linadi. Yer po‘sti hamda yuqori mantiyaning qattiq qismi birgalikda litosferani hosil qiladi; u chuqur yoriqlar bilan yirik plitalarga bo‘lingan va ular astenosfera ustida yiliga bir necha santimetr tezlikda siljiydi. Plitalar to‘qnashgan yoki ajralgan joylarda zilzila va vulqonlar ko‘p uchraydi, bunday hududlar seysmik mintaqalar deyiladi: Tinch okean «olovli» halqasi va Alp–Himolay mintaqasi eng yirigi. O‘zbekiston Alp–Himolay seysmik mintaqasida joylashgani uchun mamlakatda ba’zan sezilarli zilzilalar bo‘ladi. Zilzila kuchi 12 balli shkala bilan baholanadi, vulqon esa krater, vulqon kanali va magma o‘chog‘idan iborat.

Namunalar
Plita yiliga 5 sm siljisa, 1 mln yilda 5 × 1 000 000 = 5 000 000 sm, ya’ni 50 km yo‘l bosadi (100 000 sm = 1 km). Shu tufayli materiklar geologik vaqt davomida o‘z o‘rnini sezilarli o‘zgartiradi.
Yer markazigacha taxminan 6371 km bo‘lib, mantiya chegarasi 2900 km chuqurlikda. Demak, yadroning radiusi taxminan 6371 − 2900 = 3471 km. Bu yadro Yer radiusining yarmidan ortig‘ini tashkil etishini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

«Zilzilada xavfsizlik»: o‘qituvchi rahbarligida sinfda xavfsiz harakatlar tartibi mashq qilinadi (stol ostiga o‘tish, bosh va bo‘ynini himoya qilish, ogohlantirish tugagach binodan tartib bilan chiqish, yig‘ilish joyi). Hech qanday buyum yoki jihoz sindirilmaydi.

Mashq
1
Yerning uchta asosiy ichki qobig‘ini tashqaridan ichkariga qarab sanang.
2
Plita yiliga 4 sm siljisa, 10 mln yilda necha km yo‘l bosadi? (Faqat son; 100 000 sm = 1 km.)
3
Nima uchun Tinch okean qirg‘oqlari bo‘ylab zilzila va vulqonlar ko‘p uchraydi?
4
Zilzila paytida binoda bo‘lsangiz, qanday harakat qilish xavfsizroq? Uch qoidani yozing.