ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Dunyo aholisi va zamonaviy demografik vaziyat

Darslar 17 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
17

Dunyo aholisi va zamonaviy demografik vaziyat

Darslik: 72–75-betlar
MaqsadDunyo aholisi sonining o‘sishini, demografik portlash va demografik o‘tish nazariyasini hamda demografik siyosat turlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
demografik portlash · demographic explosiontabiiy o‘sish · natural increasedemografik o‘tish · demographic transitiondemografik siyosat · demographic policy
Tushuntirish

Dunyo aholisi uzoq vaqt sekin ko‘paydi, chunki tug‘ilish ham, o‘lim ham yuqori edi. Taxminan XIX asr boshida 1 milliard, XX asr o‘rtalaridan keyin esa tezlik keskin oshdi: 1960-yillarda 3 milliard, 2011-yilda 7 milliard, 2022-yilda 8 milliardga yetdi va hozir u taxminan 8 milliard 200 million atrofida. Aholi sonining bunday keskin o‘sishi demografik portlash deyiladi: sababi tibbiyot va turmush darajasining yaxshilanishi hisobiga o‘limning kamayishidir. Tabiiy o‘sish = tug‘ilish − o‘lim (har 1000 kishiga, ‰). Demografik o‘tish nazariyasiga ko‘ra jamiyat to‘rt bosqichdan o‘tadi: 1) tug‘ilish va o‘lim yuqori, o‘sish kam; 2) o‘lim keskin kamayadi, portlash; 3) tug‘ilish pasaya boshlaydi; 4) tug‘ilish va o‘lim past, o‘sish minimal. Rivojlangan mamlakatlarda o‘sish juda past, ba’zi joylarda aholi kamaymoqda; Afrikada tug‘ilish va o‘sish yuqori darajada saqlanmoqda. Davlatlar demografik siyosat yuritadi: o‘sishni kamaytirishga yoki oshirishga qaratilgan choralar.

XIX asr boshi1 mlrd1960-yillar3 mlrd20117 mlrd20228 mlrd
t, yil128aholi (mln)

Tabiiy o‘sish = 12 − 10 = 2 ‰ = 0,2 %

Aholi ikki baravar ko‘payishi ≈ 70 / 0,2 ≈ 350 yil

10 mln → 11,1 mln, 50 yildan keyin

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aholi ro‘yxati bir necha yilda bir marta o‘tkaziladi, natijalariga qarab tuman uchun maktab, shifoxona va avtobus yo‘nalishlari rejalashtiriladi. Tug‘ilish va ko‘chish ma’lumotlarisiz bunday qarorlar taxminga tayanardi.

Kim ishlatadi

Statistik ma’lumotlarni tahlil qiladi, maktab rejalashtiruvchisi o‘rinlar sonini hisoblaydi, kompaniya yangi filial ochish joyini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

1000 ta o‘quvchi uchun 25 kishilik nechta sinf kerakligini hisoblang va maktabga sinfxonalardan tashqari yana nima kerakligini bitta yozing.

Namunalar
ƒFormula
tabiiy o‘sish = tug‘ilish − o‘lim
30 − 9 = 21 ‰
Tug‘ilish 30 ‰, o‘lim 9 ‰ bo‘lsa, tabiiy o‘sish 30 − 9 = 21 ‰ (2,1 %). Bunday mamlakat demografik o‘tishning 2-bosqichiga yaqin.
ƒFormula
40 000 000 × 15 : 1000 = 600 000
bir yilda qo‘shiladigan aholi
Aholisi 40 mln bo‘lgan mamlakatda tabiiy o‘sish 15 ‰ bo‘lsa, bir yilda 40 000 000 × 15 : 1000 = 600 000 kishi qo‘shiladi. Bu maktab, shifoxona va ish o‘rinlariga ehtiyojni oshiradi.
Sinfda faoliyat

«Aholi chizig‘i»: o‘quvchilar 1800, 1960, 2011, 2022-yillar uchun aholini (1; 3; 7; 8 mlrd) vaqt chizig‘ida belgilab, har bir bosqichdagi o‘sish tezligini rangli strelka bilan ko‘rsatadi.

Mashq
1
Demografik portlash nima va uning asosiy sababi nima?
2
Tug‘ilish 26 ‰, o‘lim 8 ‰. Tabiiy o‘sish necha ‰? (Faqat son.)
3
Aholisi 50 mln, tabiiy o‘sish 12 ‰ bo‘lgan mamlakatda yiliga necha kishi ko‘payadi? (Faqat son.)
4
Nima uchun demografik o‘tishning 3-bosqichida tug‘ilish pasaya boshlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAholi ikki baravardan ko‘p oshdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →