☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Insoniyatning global muammolari

Darslar 22 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
22

Insoniyatning global muammolari

Darslik: 90–93-betlar
MaqsadInsoniyatning global muammolarini, ularning sabablarini, o‘zaro bog‘liqligini va yechim yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
global muammolar · global problemsqurolsizlanish · disarmamentoziq-ovqat xavfsizligi · food securitymuqobil energiya · alternative energy
Tushuntirish

Global muammolar – butun insoniyatga daxldor, hal qilish uchun barcha davlatlar hamkorligi zarur bo‘lgan muammolar. Ular sanoat va fan-texnika inqiloblari, aholining tez o‘sishi, tabiiy muvozanatning buzilishi va jahon xo‘jaligining yagona tizimga aylanishi natijasida keskinlashgan. Asosiy muammolar: tinchlikni saqlash va xavfsizlik (qurolsizlanish, yadro qurolini tarqatmaslik), ekologik muammo (iqlim o‘zgarishi, ifloslanish, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, toza suv tanqisligi), qashshoqlik va rivojlanish darajasidagi tafovut, demografik muammo, oziq-ovqat, energetika va xomashyo muammolari, Dunyo okeanidan foydalanish, sog‘liqni saqlash va boshqalar. Ular bir-biriga bog‘liq: masalan, aholi o‘sishi oziq-ovqat talabini oshiradi, energiya olish usuli esa iqlimga ta’sir qiladi. Energetika muammosining yechimi – energiyani tejash va quyosh, shamol, geotermal kabi muqobil manbalarga bosqichma-bosqich o‘tish; ekologik muammolarda 2015-yilgi Parij kelishuvi kabi xalqaro hujjatlar muhim. Muammolarni yolg‘iz davlat emas, xalqaro hamkorlik va har bir inson xatti-harakati orqali yechish mumkin.

Namunalar
Faraz qilaylik, mamlakat energiyasining 120 birligidan 30 birligi muqobil manbalardan olinadi: ulush 30 × 100 : 120 = 25 %. Bu ulush oshgani sari qazilma yoqilg‘iga bog‘liqlik va havoga chiqindi kamayadi.
Zanjir: qurg‘oqchilik → hosil kamayadi → oziq-ovqat narxi ko‘tariladi → qashshoqlik kuchayadi → odamlar boshqa joyga ko‘chadi (migratsiya). Bir ekologik hodisa oziq-ovqat, ijtimoiy va demografik muammolarga olib keldi; shu sababli global muammolar birgalikda ko‘riladi.
Sinfda faoliyat

«Muammolar to‘ri»: doskaga 8 ta global muammo yoziladi; o‘quvchilar ular orasida kamida 6 ta aloqa chizig‘ini chizib, har bir chiziq ustiga sabab-oqibat izohini yozadi.

Mashq
1
Global muammolarning uchta xarakterli belgisini ayting.
2
Mamlakat energiyasining 200 birligidan 50 birligi muqobil manbalardan olinsa, ulushi necha foiz? (Faqat son.)
3
Quyidagi juftliklardan qaysilari bevosita bog‘liq: aholi o‘sishi va oziq-ovqat; energetika va iqlim; sport va ob-havo?
4
Nima uchun qurolsizlanish va tinchlik muammosi eng umumiy deb hisoblanadi?