ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

Yer yuzi tabiatining rivojlanish tarixi

Darslar 5 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
5

Yer yuzi tabiatining rivojlanish tarixi

Darslik: 20–23-betlar
MaqsadYer taraqqiyoti bosqichlarini, geoxronologik shkala birliklarini va yoshni aniqlash usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
geoxronologiya · geochronologyera · erapaleontologik usul · palaeontological methodPangeya · Pangaea
Tushuntirish

Yer tarixida to‘rt keng bosqich ajratiladi: astronomik (sayyora taxminan 4,6 mlrd yil avval gaz-chang bulutidan shakllandi), geologik (yer po‘sti, vulqon va tektonik harakatlar rivoji), biologik (hayot taxminan 3,5–3,8 mlrd yil avval paydo bo‘ldi) va antropogen (odam va uning jamiyati bosqichi). Jinslarning ketma-ket tartibi va yoshi haqidagi ta’limot geoxronologiya deyiladi. Nisbiy yosh qatlamlar tartibidan aniqlanadi (buzilmagan holatda pastki qatlam yoshroq emas, qadimiyroq), paleontologik usul esa toshqotgan qoldiqlardan foydalanadi. Geoxronologik shkala eng yirik birliklardan kichigiga qarab: supereon, eon, era, davr, zamon, asr. Eng so‘nggi eon fanerozoy bo‘lib, taxminan 539 mln yil avval boshlangan va paleozoy, mezozoy hamda kaynozoy erasiga bo‘linadi; undan oldingi qismi tokembriy deyiladi. Kaynozoyda (taxminan 66 mln yildan beri) paleogen, neogen va antropogen (to‘rtlamchi) davrlar o‘tgan. Materiklar harakati natijasida paleozoy oxirida yirik quruqlik – Pangeya shakllandi va keyin yana bo‘laklarga ajraldi; shu sababli Yerning tabiati o‘zgarib bordi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fan muzeyida Yer tarixi 24 soatlik soat sifatida ko‘rsatilgan: 4,6 milliard yil bir sutkaga sig‘diriladi. Murakkab hayvonlar kechqurun soat to‘qqiz atrofida paydo bo‘ladi, Homo sapiens esa tun yarimidan bir necha soniya oldin. Bunday masshtab katta vaqtni tasavvur qilishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Muzey ko‘rgazma dizayneri vaqtni vizualizatsiya qiladi, geolog jinslar yoshini aniqlaydi, fan o‘qituvchisi katta sonlarni tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Shahringiz yoki mahallangiz ming yillik tarixini maktab kuni soatlariga moslab, o‘z «soat»ingizni tuzing.

Namunalar
Mezozoy: 186 mln yil252 mln yil avvalMezozoy boshlanishi66 mln yil avvalMezozoy oxiri
Mezozoy erasi taxminan 252 mln yil avval boshlanib, 66 mln yil avval tugagan: davomiyligi 252 − 66 = 186 mln yil. Shu davrda dinozavrlar hukmron bo‘lgan.
QatlamQoldiqlarYoshi
Yuqorisutemizuvchilaryoshroq
Pastkitrilobitlarqadimiyroq
Cho‘kindi jinslarning buzilmagan kesimida eng pastki qatlamdan trilobit izlari, yuqorigi qatlamdan esa sutemizuvchi suyaklari topilsa, pastki qatlam qadimiyroq: trilobitlar paleozoyda, sutemizuvchilar esa asosan kaynozoyda keng tarqalgan.
Sinfda faoliyat

«Yer tarixi arqoni»: 46 m uzunlikdagi arqon (yoki 4,6 m lenta) olinib, 1 m = 100 mln yil (lenta uchun 1 sm = 10 mln yil) masshtabida eralar chegarasi belgilanadi; o‘quvchilar inson paydo bo‘lgan joy arqon uchida juda kichik ekanini ko‘radi. Qaychi faqat o‘qituvchi bilan ishlatiladi.

Mashq
1
Geoxronologiya nimani o‘rganadi? Nisbiy yosh qanday aniqlanadi?
2
Paleozoy erasi taxminan 539 mln yil avval boshlanib, 252 mln yil avval tugagan bo‘lsa, necha million yil davom etgan? (Faqat son.)
3
Geoxronologik shkala birliklarini kattasidan kichigiga tartiblang: era, eon, davr, supereon.
4
Nima uchun fanerozoy qismi tokembriydan batafsilroq bo‘lingan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYer tarixi bir sutka bo‘lsaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →