Yer yuzi tabiatining rivojlanish tarixi
Yer tarixida to‘rt keng bosqich ajratiladi: astronomik (sayyora taxminan 4,6 mlrd yil avval gaz-chang bulutidan shakllandi), geologik (yer po‘sti, vulqon va tektonik harakatlar rivoji), biologik (hayot taxminan 3,5–3,8 mlrd yil avval paydo bo‘ldi) va antropogen (odam va uning jamiyati bosqichi). Jinslarning ketma-ket tartibi va yoshi haqidagi ta’limot geoxronologiya deyiladi. Nisbiy yosh qatlamlar tartibidan aniqlanadi (buzilmagan holatda pastki qatlam yoshroq emas, qadimiyroq), paleontologik usul esa toshqotgan qoldiqlardan foydalanadi. Geoxronologik shkala eng yirik birliklardan kichigiga qarab: supereon, eon, era, davr, zamon, asr. Eng so‘nggi eon fanerozoy bo‘lib, taxminan 539 mln yil avval boshlangan va paleozoy, mezozoy hamda kaynozoy erasiga bo‘linadi; undan oldingi qismi tokembriy deyiladi. Kaynozoyda (taxminan 66 mln yildan beri) paleogen, neogen va antropogen (to‘rtlamchi) davrlar o‘tgan. Materiklar harakati natijasida paleozoy oxirida yirik quruqlik – Pangeya shakllandi va keyin yana bo‘laklarga ajraldi; shu sababli Yerning tabiati o‘zgarib bordi.
«Yer tarixi arqoni»: 46 m uzunlikdagi arqon (yoki 4,6 m lenta) olinib, 1 m = 100 mln yil (lenta uchun 1 sm = 10 mln yil) masshtabida eralar chegarasi belgilanadi; o‘quvchilar inson paydo bo‘lgan joy arqon uchida juda kichik ekanini ko‘radi. Qaychi faqat o‘qituvchi bilan ishlatiladi.