ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi

Darslar 32 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
32

O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi

Darslik: 140–145-betlar
MaqsadO‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi: resurslar, aholi, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport va tashqi savdodagi asosiy o‘zgarishlarni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
yalpi ichki mahsulot (YIM) · gross domestic product (GDP)erkin iqtisodiy zona · free economic zonedon mustaqilligi · grain self-sufficiencytarmoq va hududiy tarkib · sectoral and territorial structure
Tushuntirish

O‘zbekiston iqtisodiyoti mustaqillikdan keyin bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tdi. 1990-yillarning birinchi yarmida sobiq ittifoq doirasidagi xo‘jalik aloqalari uzilgani sababli iqtisodiy pasayish bo‘ldi, keyin barqarorlashuv va o‘sish davri boshlandi. Mamlakatda taxminan 100 dan ortiq turdagi foydali qazilmaning minglab konlari topilgan: oltin, uran, mis, tabiiy gaz, kaliy tuzlari, fosforit kabi resurslar bilan dunyoda ajralib turadi. Yirik konlar Navoiy, Toshkent, Qashqadaryo, Buxoro viloyatlari va Qoraqalpog‘istonda. Aholisi 1990-yildagi taxminan 20 mln dan hozir taxminan 37 mln gacha o‘sdi; bu subregionda eng ko‘p aholi. Sanoat ulushi oshdi, yengil sanoatning o‘rni nisbatan kamaydi, mashinasozlik (avtomobilsozlik), kimyo, rangli metallurgiya, energetika va qayta ishlash rivojlandi; yangi sanoat markazlari faqat Toshkent atrofida emas, boshqa viloyatlarda ham paydo bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligida paxta maydonlari qisqarib, g‘alla, sabzavot, meva, uzum ko‘paydi; g‘alla yetishtirish keskin oshib, don bilan o‘zini ta’minlash darajasi ko‘tarildi; paxta, ipak va qorako‘l an’anaviy tarmoq bo‘lib qoldi. Transportda temiryo‘llar yagona tarmoqqa birlashtirildi, tezyurar poyezdlar («Afrosiyob», «Sharq», «Nasaf») yo‘lga qo‘yildi. Eksportda paxta tolasi ulushi keskin kamaydi, energiya, rangli metall, tekstil, oziq-ovqat va kimyo mahsulotlari ulushi oshdi; asosiy hamkorlar – qo‘shni davlatlar, Xitoy, Rossiya, Turkiya, Koreya Respublikasi va boshqalar. Erkin iqtisodiy zonalar (Navoiy, Angren, Jizzax va boshqalar) sanoat va investitsiyalarni jalb qilishga xizmat qiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yosh odam kasb tanlayotganda o‘z hududida qaysi tarmoqlar rivojlanayotganini ko‘radi: qishloq xo‘jaligini qayta ishlash, qurilish, xizmat ko‘rsatish, axborot texnologiyalari. Iqtisodiyot tarkibini bilish ish o‘rinlari qayerda paydo bo‘lishini taxmin qilishga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Kasb maslahatchisi yo‘nalish tanlashga yordam beradi, hududiy rivojlanish rejalashtiruvchisi tarmoqlarni baholaydi, bank tahlilchisi loyihalarni tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Shaharchangiz yoki tumaningizdagi beshta kasbni yozib, ularni qishloq xo‘jaligi, sanoat va xizmat sohalariga ajrating.

Namunalar
ƒFormula
tezlik = masofa : vaqt
340 : 2 = 170 km/soat
Tezlik: Toshkent–Samarqand temiryo‘l masofasi taxminan 340 km, tezyurar poyezd taxminan 2 soatda bosib o‘tadi. O‘rtacha tezlik = 340 : 2 = 170 km/soat.
26%18%56%Sanoat (faraziy)Qishloq xo‘jaligi (faraziy)Xizmatlar va boshqalar
Tarkib: faraz qilaylik, YIM 100 birlik; sanoat 26, qishloq xo‘jaligi 18 birlik. Xizmatlar va boshqa tarmoqlar 100 − 26 − 18 = 56 birlik. Bu faraziy misol, kitobdagi raqamlar emas.
Sinfda faoliyat

«Iqtisodiy zanjir»: guruhlar bitta mahsulotni (masalan, paxta → ip → mato → kiyim) tanlab, uning yo‘lini xaritadagi viloyatlar bo‘ylab ko‘rsatadi va qaysi bosqichda qancha qiymat qo‘shilishini muhokama qiladi.

Mashq
1
O‘zbekistonning to‘rtta muhim foydali qazilmasini ayting.
2
Poyezd 360 km ni 3 soatda bosib o‘tsa, o‘rtacha tezligi necha km/soat? (Faqat son.)
3
YIM 100 birlik bo‘lib, sanoat 28, qishloq xo‘jaligi 16 birlik bo‘lsa, qolgan tarmoqlar necha birlik? (Faqat son.)
4
Nima uchun qishloq xo‘jaligida paxta maydonlari qisqarib, g‘alla maydonlari oshirildi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSim qarshiligi hech o‘zgarmasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →