☰ Mundarija · Geografiya (Amaliy geografiya)

O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi

Darslar 32 · 1 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
32

O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi

Darslik: 140–145-betlar
MaqsadO‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi: resurslar, aholi, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport va tashqi savdodagi asosiy o‘zgarishlarni tavsiflash.
Yangi so‘zlar
yalpi ichki mahsulot (YIM) · gross domestic product (GDP)erkin iqtisodiy zona · free economic zonedon mustaqilligi · grain self-sufficiencytarmoq va hududiy tarkib · sectoral and territorial structure
Tushuntirish

O‘zbekiston iqtisodiyoti mustaqillikdan keyin bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tdi. 1990-yillarning birinchi yarmida sobiq ittifoq doirasidagi xo‘jalik aloqalari uzilgani sababli iqtisodiy pasayish bo‘ldi, keyin barqarorlashuv va o‘sish davri boshlandi. Mamlakatda taxminan 100 dan ortiq turdagi foydali qazilmaning minglab konlari topilgan: oltin, uran, mis, tabiiy gaz, kaliy tuzlari, fosforit kabi resurslar bilan dunyoda ajralib turadi. Yirik konlar Navoiy, Toshkent, Qashqadaryo, Buxoro viloyatlari va Qoraqalpog‘istonda. Aholisi 1990-yildagi taxminan 20 mln dan hozir taxminan 37 mln gacha o‘sdi; bu subregionda eng ko‘p aholi. Sanoat ulushi oshdi, yengil sanoatning o‘rni nisbatan kamaydi, mashinasozlik (avtomobilsozlik), kimyo, rangli metallurgiya, energetika va qayta ishlash rivojlandi; yangi sanoat markazlari faqat Toshkent atrofida emas, boshqa viloyatlarda ham paydo bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligida paxta maydonlari qisqarib, g‘alla, sabzavot, meva, uzum ko‘paydi; g‘alla yetishtirish keskin oshib, don bilan o‘zini ta’minlash darajasi ko‘tarildi; paxta, ipak va qorako‘l an’anaviy tarmoq bo‘lib qoldi. Transportda temiryo‘llar yagona tarmoqqa birlashtirildi, tezyurar poyezdlar («Afrosiyob», «Sharq», «Nasaf») yo‘lga qo‘yildi. Eksportda paxta tolasi ulushi keskin kamaydi, energiya, rangli metall, tekstil, oziq-ovqat va kimyo mahsulotlari ulushi oshdi; asosiy hamkorlar – qo‘shni davlatlar, Xitoy, Rossiya, Turkiya, Koreya Respublikasi va boshqalar. Erkin iqtisodiy zonalar (Navoiy, Angren, Jizzax va boshqalar) sanoat va investitsiyalarni jalb qilishga xizmat qiladi.

Namunalar
Tezlik: Toshkent–Samarqand temiryo‘l masofasi taxminan 340 km, tezyurar poyezd taxminan 2 soatda bosib o‘tadi. O‘rtacha tezlik = 340 : 2 = 170 km/soat.
Tarkib: faraz qilaylik, YIM 100 birlik; sanoat 26, qishloq xo‘jaligi 18 birlik. Xizmatlar va boshqa tarmoqlar 100 − 26 − 18 = 56 birlik. Bu faraziy misol, kitobdagi raqamlar emas.
Sinfda faoliyat

«Iqtisodiy zanjir»: guruhlar bitta mahsulotni (masalan, paxta → ip → mato → kiyim) tanlab, uning yo‘lini xaritadagi viloyatlar bo‘ylab ko‘rsatadi va qaysi bosqichda qancha qiymat qo‘shilishini muhokama qiladi.

Mashq
1
O‘zbekistonning to‘rtta muhim foydali qazilmasini ayting.
2
Poyezd 360 km ni 3 soatda bosib o‘tsa, o‘rtacha tezligi necha km/soat? (Faqat son.)
3
YIM 100 birlik bo‘lib, sanoat 28, qishloq xo‘jaligi 16 birlik bo‘lsa, qolgan tarmoqlar necha birlik? (Faqat son.)
4
Nima uchun qishloq xo‘jaligida paxta maydonlari qisqarib, g‘alla maydonlari oshirildi?