Darslar 1–2 · 2 ta dars · Sh. M. Sharipov, V. N. Fedorko, N. I. Safarova, V. A. Rafiqov. Geografiya (Amaliy geografiya), 10-sinf, 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
2
Geografiya fanining tarixi va hozirgi davrdagi rivojlanishi
Darslik: 6–11-betlar
MaqsadGeografiya tarixining bosqichlarini, har bir bosqichning mashhur olimlari va asosiy natijalarini bilish.
Yangi so‘zlar
antik davr · antiquityBuyuk geografik kashfiyotlar · Great Geographical Discoveriesekspeditsiya · expeditiongeografik koordinatalar · geographic coordinates
Tushuntirish
Geografiya tarixi odatda olti bosqichga bo‘linadi: antik davr, o‘rta asrlar, Buyuk geografik kashfiyotlar, ilmiy geografik ishlar, XIX asr va XX asrning birinchi yarmi, hozirgi zamon. Antik davrda Eratosfen Yer o‘lchamini hisoblashga urindi va «Geografika» asarini yozdi, Ptolemey daraja to‘ri va proyeksiyalar bilan xaritalar tuzdi. O‘rta asrlarda ilm-fan asosan Sharqda rivojlandi: al-Xorazmiy «Surat al-arz» asarini yozdi, Beruniy geodeziya, kartografiya va iqlimshunoslikka oid ko‘plab asarlar yaratdi, Bobur «Boburnoma»da Markaziy va Janubiy Osiyo tabiati va aholisini tasvirladi. Buyuk geografik kashfiyotlar 1492-yilda X. Kolumbning ekspeditsiyasi bilan boshlandi; Vasko da Gama 1498-yilda Hindistonga dengiz yo‘lini ochdi, Magellan boshlagan ekspeditsiya 1519–1522-yillarda dunyo bo‘ylab suzib, Yerning sharsimonligini amalda tasdiqladi. XIX asrda Gumboldt tabiatni yaxlit tizim sifatida o‘rgandi, Dokuchayev tabiat zonalligi ta’limotini, Vernadskiy biosfera ta’limotini yaratdi, 1820-yilda F. Bellinsgauzen va M. Lazarev ekspeditsiyasi Antarktidani kashf etdi. Hozirgi bosqichda geografik axborot tizimlari, kompyuter modellari va kosmik tasvirlar asosiy vositaga aylandi.
Namunalar
Kolumbning birinchi sayohati (1492) va Vasko da Gama Hindistonga yetib borgan yil (1498) o‘rtasida 1498 − 1492 = 6 yil o‘tgan. Ikkalasi ham Buyuk geografik kashfiyotlar bosqichiga kiradi.
Tarixiy manbani bosqichga joylash: «Boburnoma»da yurtlar tabiati va xalqlari tasvirlanadi, asar XVI asr boshlarida yozilgan, ya’ni tasviriy-mamlakatshunoslik yo‘nalishidagi ishlar o‘rta asrlar bosqichi oxirlariga xos.
Sinfda faoliyat
«Vaqt chizig‘i»: har bir o‘quvchi bittadan olim yoki sayohatchi kartochkasini oladi (nomi, davri, ishi) va sinf bo‘ylab ular bosqichlar bo‘yicha qadimdan hozirgacha tartib bilan saf tortadi.
Mashq
1
Geografiya fani uchun antik davrda qaysi ikki olim muhim ish qildi? Har birining xizmatini ayting.
Eratosfen Yer o‘lchamini hisoblashga urindi va «Geografika»ni yozdi; Ptolemey daraja to‘ri va proyeksiyalar asosida xaritalar tuzdi.
2
Magellan boshlagan ekspeditsiya 1519-yilda yo‘lga chiqib, 1522-yilda qaytdi. Sayohat necha yil davom etdi? (Faqat son.)
3
3
Gumboldt, Dokuchayev va Vernadskiy qaysi ta’limotlar bilan bog‘liq?
Gumboldt – tabiatni yaxlit tizim sifatida o‘rganish va o‘simliklar zonalligi; Dokuchayev – tabiat zonalligi; Vernadskiy – biosfera ta’limoti.
4
Nima uchun o‘rta asrlarda Markaziy Osiyo olimlarining asarlari geografiya tarixida alohida o‘rin tutadi?
Chunki ular geodeziya, kartografiya, iqlimshunoslik va mamlakatshunoslik bo‘yicha aniq o‘lchash va tasvirlash ishlarini bajargan va Sharq geografiyasiga asos solgan; Yevropada esa shu davrda bunday ishlar kamroq edi.