🎯 Missiya: «Toza kremniy kristali metalldan farqli, isitilsa yoki yoritilsa yaxshiroq o‘tkazadi» — to‘g‘rimi?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Dushanba
J
JasurPostda: «Metalldan farqli, toza kremniy kristali isitilsa yoki yoritilsa yaxshiroq o‘tkazadi». Bo‘lishi mumkinmi? O‘tgan hafta «qizisa, qarshilik ortadi» deb o‘rgandik-ku! 🤔
M
MalikaDarslik: lar (kremniy, germaniy, selen, tellur) o‘tkazuvchanligi bo‘yicha metall va dielektrik oralig‘ida. Metalldan farqli, qizdirilsa yoki yoritilsa, ularning qarshiligi kamayadi.
A
AnvarMexanizm: kristalda har bir atom qo‘shnilari bilan to‘rtta valent elektron orqali bog‘langan. Qizdirilsa ba’zi bog‘lar uziladi: elektron erkin bo‘ladi va musbat zaryadli qoladi. Qo‘shni elektron kovakni to‘ldirib, uni ko‘chiradi.
Z
ZarinaLaboratoriyada yarimo‘tkazgichli rezistor — termistor bilan sinadik: 6 V da 20 °C da tok 0,06 A, 40 °C da 0,10 A. Qarshilik: 6 : 0,06 = 100 Ω va 6 : 0,10 = 60 Ω.
J
JasurFotorezistor: qorong‘uda 1000 Ω, lampa yoritganda 200 Ω. Ikkalasida ham qarshilik kamaydi.
Siz
Metallda (o‘tgan haftadagi g‘altak) qarshilik ortgan edi, bu yerda kamaydi. Post mos tushadi; chegaralarini ham tekshiramiz.
Fizika
🔒Qulf 1: Metalldan farqli kremniy
Topshiriq: 6 V da tok 0,10 A. Qarshilik qancha?
🔑 Kalit: Termistor 20 °C da 100 Ω, 40 °C da 60 Ω; fotorezistor yoritilganda 1000 Ω dan 200 Ω ga tushdi: qarshilik kamaydi.
Z
ZarinaQuyosh nurlari yerga perpendikular tushsa, qiya taxtaning soyasi — . Yuz: S′ = S · cos φ, φ — taxta tekisligi va yer orasidagi burchak.
A
AnvarPlakat taxtasi 2 m², 60° ga qiya: S′ = 2 · cos 60° = 2 · 0,5 = 1 m². Kesma uchun: α burchakdagi AB ning proyeksiyasi AB · cos α.
M
Malika — umumiy chegarali (qirrali) ikki yarim tekislik. O‘lchovi — : qirraning istalgan nuqtasidan qirraga perpendikular o‘tkazilgan nurlar orasidagi burchak.
J
JasurBurchak 90° bo‘lsa, tekisliklar perpendikular (α ⊥ β). Alomat: bir tekislik ikkinchisiga perpendikular to‘g‘ri chiziqdan o‘tsa, ular perpendikular. Devor va pol — misol.
A
AnvarNatija: ikki tekislikning kesishish chizig‘iga perpendikular tekislik ikkalasiga ham perpendikular. Texnik chizmada detal old, yon va ustki ko‘rinish tekisliklariga proyeksiyalanadi.
Siz
Soya yuzi taxta yuziga teng emas: proyeksiya yuzni cos φ ga ko‘paytiradi.
Matematika
🔒Qulf 2: Soya yuzi va perpendikular tekislik
Topshiriq: S = 2 m², φ = 60°. Soya yuzi S′ qancha?
Seshanba
A
AnvarKlub so‘rovi: «Yil davomida qaysi tekshiruv yoqdi?» Fizika — 6 ovoz, kimyo — 3, tarix — 3, jami 12. da burchak = ovoz · 360 / jami.
Z
ZarinaFizika 6 · 360 / 12 = 180°, kimyo 90°, tarix 90°. Markaz (100, 100), radius 80: to‘rtburchak (20, 20, 180, 180). Pie(20, 20, 180, 180, 180, 100, 20, 100) — 180° li sektor, soat strelkasiga teskari.
J
JasurHar sektor oldidan Brush.Color := clRed, clBlue, clYellow; nomini TextOut bilan yozamiz. O‘qlarda raqam: TextOut(20 * i, 105, IntToStr(i)).
M
Malika: 256×100 rasmda Pixels := RGB(i, 0, 255 − i). Chap chet ko‘k (0, 0, 255), o‘rta binafsha (127, 0, 128), o‘ng chet qizil (255, 0, 0). Jami 256 · 100 = 25 600 nuqta.
A
Anvar: Timer, Interval = 50 — sekundiga 20 kadr. Eski to‘pni oq bilan o‘chirib, markazni (x + dx, y + dy) ga suramiz. Devordan qaytishda dx := −dx yoki dy := −dy; x, y, dx, dy global, boshlang‘ich qiymati OnCreate da.
Siz
Chizishdan oldin muhim sonlarni hisoblab yozamiz: 25 600 nuqta, 20 kadr/s, 180° + 90° + 90° = 360°.
Informatika
🔒Qulf 3: Doiraviy diagramma va to‘p
Topshiriq: Kimyo — 3 ovoz, jami 12. Sektor burchagi qancha?
Z
ZarinaAralashmalar o‘tkazuvchanlikni keskin oshiradi. Besh valentli atom (mishyak, fosfor) — : ortiqcha erkin elektron beradi, n-tur. Uch valentli atom (indiy, bor, galliy) — : kovak hosil qiladi, p-tur.
A
Anvarp–n o‘tishda elektronlar kovaklarni to‘ldiradi va ingichka hosil bo‘ladi. To‘g‘ri ulanishda qatlam torayadi, tok katta; teskari ulanishda kengayadi, tok juda kichik. Kremniy diodda tok ≈ 0,6–0,7 V dan keskin o‘sadi.
J
JasurIkki p–n o‘tishli asbob — : emitter, baza, kollektor. β = Ik / Ib: Ib = 0,02 mA va β = 100 bo‘lsa, Ik = 2 mA. Diod o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilaydi.
M
MalikaMikrosxema korpusi polimerdan. Kimyo: — molyar massasi minglab bo‘lgan birikma: M = n · M(zveno). Polietilen: nCH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ, zveno C₂H₄ = 28; n = 1000 bo‘lsa M = 28 000.
Z
ZarinaPolimerlanishda qo‘shbog‘li monomerlar qo‘shimcha mahsulotsiz birikadi; polikondensatsiyada suv kabi kichik molekula ajraladi. Polimerlar tabiiy (kraxmal, oqsil), sun’iy va sintetik bo‘ladi.
Siz
Plastik chiqindi muhitda uzoq saqlanadi, shuning uchun saralash va qayta ishlash muhim. Eski elektron asboblarni ham maxsus joyga topshiramiz.
🔑 Kalit: Isitilganda bog‘lar uzilib, elektron va kovaklar ko‘payadi — qarshilik shuning uchun kamayadi; sof kristalda xususiy o‘tkazuvchanlik kichik.
Chorshanba
Z
ZarinaTakrorlash: nutq uslublari — so‘zlashuv, badiiy, publitsistik, ilmiy, rasmiy. Har biri maqsadi, tili va qo‘llanish joyi bilan farq qiladi. funksional yoki emotsional-ekspressiv bo‘ladi.
A
AnvarImtihon savolida avval matn uslubini aniqlaymiz, keyin til vositalari va ni nomlab, asoslab javob beramiz.
J
JasurPostning uslubi: ilmiy ko‘rinishga urinadi («kristall», «valent»), lekin manba yo‘q va undov bor: so‘zlashuv va publitsistik aralashmasi. Uslub haqiqatni kafolatlamaydi.
M
MalikaLug‘at: sinonim, omonim, paronim, sheva so‘zi, eskirgan so‘z, termin, ibora. Sintaksis: so‘z tartibi, gap turlari, ko‘chirma va o‘zlashtirma gap, matn va iqtibos.
Siz
Xatolar ro‘yxatini tuzamiz va qayta o‘rganamiz: hisobotda «ilmiy ohang» bilan «dalil»ni aralashtirmaymiz.
Ona tili
🔒Qulf 5: Uslubni aniqlash
Topshiriq: Imtihon savolida birinchi qadam qaysi?
Z
ZarinaIngliz tili: 1564–1616-yillarda yashagan ingliz dramaturg va shoiri Stratford-upon-Avonda tug‘ilgan, Londonda «Globe» teatri bilan bog‘liq. ≈ 37 pyesa va 154 sonet yozgan: tragedies, comedies, histories.
A
AnvarBaholash sifatlari: gripping, moving, tragic, humorous, memorable, timeless. Sifat + predlog: famous for, known as, fond of, interested in, afraid of, bored with, good at.
J
JasurMisollar: He is famous for his tragedies. Hamlet is known as one of the greatest plays. The most famous play; more moving than a comedy.
M
MalikaBiz ham baholaymiz: Our experiment is more convincing than the post. I am interested in checking claims. Fikrni asoslaymiz, faqat “good” demaymiz.
Siz
Pyesa — play, fojia — tragedy, hajviy asar — comedy, she’r — poem. Sonnet she’rning bir turi.
Ingliz tili
🔒Qulf 6: Pyesalarni baholash
Topshiriq: Hamlet is known ... one of the greatest plays.
Z
ZarinaAdabiyot: «So‘nggi saboq» tahlilida hikoya yosh bola tilidan aytiladi. Asosiy g‘oya — ona tili qadri va taqdiri. Mazmunini aytmaymiz, o‘zingiz o‘qing.
A
AnvarDarslik: vaqt suv tomchisiga o‘xshaydi, uni qaytarib bo‘lmaydi. Bu fikr bizga ham tegishli: yil tugayapti, o‘rgangan usulimizni olib qolamiz.
J
JasurRus tilidan: В. Г. Короленко, «Огоньки» — «очерк», «символ», «огонёк», «многоточие». Muallif 1853-yil 27-iyulda tug‘ilgan, 1921-yil 25-dekabrda vafot etgan: 68 yil.
M
Malika«Многоточие» — ko‘p nuqta: fikr davom etayotganini ko‘rsatadi. Misol: «Мы проверяем… и идём дальше…». «Символ» — fikrni bildiruvchi narsa.
Siz
«Огонёк» — kichik chiroq. Asar mazmunini aytmaymiz, faqat atamalar.
AdabiyotRus tili
🔒Qulf 7: Ona tili va ko‘p nuqta
Topshiriq: Что показывает «многоточие»?
Payshanba
A
AzizSinfdosh: «Appendiks keraksiz organ». Boshqasi: «Dinozavrlar butunlay yo‘qolgan». Rostmi? 🦖
Z
Zarina — odamning kelib chiqishi va rivojlanishi haqidagi fan. Tasnifda odam: xordalilar, sutemizuvchilar, primatlar, Hominidae oilasi, Homo urug‘i, Homo sapiens turi.
A
AnvarQarindoshlik dalillari: embrionda xorda, nerv nayi, jabra yoriqlari; 7 bo‘yin umurtqasi, diafragma, to‘rt kamerali yurak, o‘rta quloqda 3 suyakcha. lar: dumg‘aza, quloq muskullari, uchinchi qovoq qoldig‘i.
J
JasurAppendiks ham kichraygan, lekin immun to‘qimasi bor, shuning uchun «keraksiz» deb bo‘lmaydi: da’vo ADASHTIRADI. — ajdod belgisining qaytishi, juda kam.
M
MalikaMezozoy ≈ 252 dan ≈ 66 mln yil avval: 252 − 66 = 186 mln yil (Trias, Yura, Bo‘r). Ommaviy qirilishda dinozavrlar, qushlardan tashqari, yo‘qolgan; hozirgi qushlar — dinozavrlarning tirik guruhi.
Siz
Ikkalasi ham ADASHTIRADI: appendiks kichraygan, lekin foydasiz emas; dinozavrlar yo‘qolgan, lekin qushlar yashaydi.
Biologiya
🔒Qulf 8: Ichak o‘simtasi va dinozavrlar
Topshiriq: Mezozoy necha million yil davom etgan (252 − 66)?
A
AzizSinfdosh: «BMTda 51 ta davlat bor». Rostmi?
Z
ZarinaBMT Ustavi 1945-yil 26-iyunda imzolangan, 24-oktabrda kuchga kirgan; dastlabki a’zolar 51 ta, hozir 193 ta. Demak, 193 − 51 = 142 ta qo‘shilgan. O‘zbekiston 1992-yil 2-martda qo‘shilgan. Post eskirgan.
A
Anvar — davlat o‘rnatadigan va himoya qiladigan, hamma uchun majburiy umumiy qoidalar tizimi; Konstitutsiya — eng oliy yuridik kuchga ega qonun. Amaldagi Konstitutsiya 2023-yil 30-aprelda referendumda qabul qilingan, 155 modda.
J
JasurBola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya 1989-yil 20-noyabrda qabul qilingan. — shaxsning davlat bilan barqaror huquqiy bog‘liqligi.
M
MalikaMa’muriy javobgarlik 16 yoshdan; ma’muriy qamoq oddiy sharoitda 15 sutkagacha va faqat sudya tomonidan qo‘llanadi. Jarimalar bazaviy hisoblash miqdorida (BHM).
Siz
Joriy faktlarni yozamiz: eski raqam — eskirgan raqam. Savolda sanani ham ko‘ramiz.
Davlat va huquq asoslari
🔒Qulf 9: Yakuniy takrorlash
Topshiriq: BMTda hozir nechta a’zo bor?
Juma
Z
ZarinaGeografiya: — sog‘liq va iqtisodga zarar yetkazadigan, geotizim yaxlitligini buzadigan jarayon. Sababi tabiiy (zilzila, sel, toshqin) yoki antropogen. Turlari: sayyoraviy, regional, lokal.
A
AnvarSayyoraviy: iqlim isishi, ozon qatlamining yupqalashishi. Lokal: shahar havosining ifloslanishi, zovur suvlari, eroziya, sho‘rlanish, chiqindilar. Orol — murakkab regional muammo; havzadagi davlatlar hamkorlik qilishi kerak.
J
JasurJahon tarixi: Afrikada : Liviya 1951-yilda, Sudan, Marokash, Tunis 1956-yilda, Gana 1957-yilda mustaqil bo‘lgan. Jazoirda mustaqillik urushi 1954–1962: 8 yil.
M
Malika1960-yil «Afrika yili»: bir yilda 17 mustamlaka mustaqil bo‘lgan. 1963-yilda Addis-Ababada Afrika Birligi Tashkiloti tuzilgan; u mustamlakachilikdan qolgan chegaralarni o‘zgartirmaslik tamoyilini qabul qilgan.
Siz
Yangi davlatlar siyosiy beqarorlik, sun’iy chegaralar, qashshoqlik kabi muammolarga duch kelgan. Aparteid (1948-yildan) irqiy ajratish tizimi sifatida qoralangan. Biz faqat darslik faktlarini keltiramiz.
Geografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixi
🔒Qulf 10: Muammolar va mustaqillik
Topshiriq: 1960-yil qanday nom bilan ataladi?
A
Anvar — 1985–1991-yillardagi islohot siyosati: 1985-yil aprelda jamiyatni chuqur isloh qilish e’lon qilingan; — ochiqlik. Darslikka ko‘ra, birinchi bosqich 1985–1986, ikkinchi 1987–1989.
Z
ZarinaTarixiy raqamlar manbaga qarab farq qilishi mumkin. Bunday paytda bitta raqamni yagona haqiqat deb yozmaymiz; manbani va farqni ko‘rsatamiz.
J
Jasur1989-yil 21-oktabrda qonun o‘zbek tiliga davlat tili maqomini berdi; u boshqa xalqlar tillarini rivojlantirishni ham nazarda tutgan.
M
MalikaKlub qoidasi: dalil yetarli bo‘lmasa yoki manbalar farq qilsa, hukm — HALI ANIQ EMAS. Yil oxirida shu hukmdan ham foydalanamiz.
Siz
Fizika masalasida esa manbalar mos: darslik, hisob va o‘lchov. Shuning uchun u yerda hukm aniq.
O‘zbekiston tarixi
🔒Qulf 11: Manbalar farq qilsa
Topshiriq: Manbalarda raqam farq qilsa, nima qilamiz?
🔑 Kalit: Darslik, hisob va o‘lchov mos keladi; manbalar farq qilsa, farqni yozamiz va hukmni ehtiyotkor qilamiz.
AnvarHukm: TO‘G‘RI, sof yarimo‘tkazgich uchun. Eslatma: aralashmalar o‘tkazuvchanlikni isishdan ko‘ra ancha oshiradi; juda past haroratda yarimo‘tkazgich dielektrikka o‘xshaydi.
Z
ZarinaMetall esa teskari: isitilsa qarshiligi ortadi (o‘tgan haftadagi g‘altak). Post to‘g‘ri, faqat to‘liq emas — shuni hisobotga yozamiz.
J
JasurYil davomida hukmlar har xil bo‘ldi: TO‘G‘RI, NOTO‘G‘RI, ADASHTIRADI, HALI ANIQ EMAS. Usul o‘zgarmadi: kim aytyapti, dalil nima, sinash mumkinmi.
Siz
Rozimiz. Hisobotni yozamiz.
Fizika
🔒Qulf 12: Hukm: TO‘G‘RI
Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?
★
Bir haftani bir hikoyada takrorlading!
Bu hikoya 13 ta fanni birlashtirdi.
MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili
0 / 15 yulduz
Jamoa hisoboti
Kremniy isitilsa yaxshiroq o‘tkazadi — TO‘G‘RI
Da’vo: «Toza kremniy kristali metalldan farqli, isitilsa yoki yoritilsa yaxshiroq o‘tkazadi». Hukm: TO‘G‘RI (sof yarimo‘tkazgich uchun). 1) Termistor 20 °C da 100 Ω, 40 °C da 60 Ω; fotorezistor 1000 dan 200 Ω gacha. 2) Qizdirilganda bog‘lar uziladi, elektron va kovaklar ko‘payadi; metallda esa qarshilik ortadi. 3) Darslik, hisob va o‘lchov mos. Nima qilish kerak: to‘g‘ri postda ham chegarani izlang.
— 10-B jamoa
Topilgan kalitlar
Termistor 20 °C da 100 Ω, 40 °C da 60 Ω; fotorezistor yoritilganda 1000 Ω dan 200 Ω ga tushdi: qarshilik kamaydi.
Isitilganda bog‘lar uzilib, elektron va kovaklar ko‘payadi — qarshilik shuning uchun kamayadi; sof kristalda xususiy o‘tkazuvchanlik kichik.
Darslik, hisob va o‘lchov mos keladi; manbalar farq qilsa, farqni yozamiz va hukmni ehtiyotkor qilamiz.
Yulduzli savollar
Metalldan farqli, toza yarimo‘tkazgich isitilsa qarshiligi qanday o‘zgaradi?
Fosfor (5 valentli) aralashmasi qanday o‘tkazuvchanlik beradi?
O‘ylab ko‘r: taxta 4 m², φ = 60°. Soya yuzi qancha?