Hujayra – tiriklikning irsiy birligi
Hujayra irsiy birlik: irsiy axborot DNKda nukleotidlar ketma-ketligi ko‘rinishida saqlanadi. Biopolimerlar axborot asosida, komplementarlik tamoyiliga ko‘ra, matritsa ustida sintezlanadi – bu matritsali sintez. Reduplikatsiyada (S-davr) DNK ajralib, har bir zanjir DNK-polimeraza yordamida yangi komplementar zanjir yig‘ish uchun matritsa bo‘ladi; natijada ikkita bir xil DNK hosil bo‘ladi, ularning har birida bitta eski va bitta yangi zanjir bor. Gen – bitta polipeptid yoki RNK ketma-ketligini belgilaydigan DNK qismi. Transkripsiyada RNK-polimeraza gen bo‘yicha i-RNK sintezlaydi (A–U, T–A, G–C). Translatsiyada i-RNK ribosomada o‘qiladi: t-RNK antikodoni kodonga komplementar, aminokislota keltiradi va peptid bog‘ hosil bo‘ladi. Genetik kod – har bir aminokislotani tripletlar (kodonlar) yordamida shifrlash. To‘rt nukleotiddan 4³ = 64 triplet hosil bo‘ladi: 61 tasi aminokislotani kodlaydi, 3 tasi (UAA, UAG, UGA) to‘xtash kodoni; AUG esa boshlovchi kodon (metionin). Kod uch nukleotidlik, bir kodon – bitta aminokislota, bitta aminokislota bir necha kodon bilan kodlanishi mumkin va u (deyarli) barcha organizmlarda umumiy.
iRNKda timin (T) o‘rniga uratsil (U): A–U, T–A, C–G, G–C
Genetika laboratoriyasi noma’lum namunadagi genning DNK ketma-ketligini o‘qiydi, kompyuter esa genetik kod jadvali yordamida shu gen qaysi oqsilni hosil qilishini tarjima qiladi. Kodning deyarli hamma organizmlarda bir xilligi shu usulni ishlashga imkon beradi.
Bioinformatik DNK ma’lumotlarini tahlil qiladi, vaksina tadqiqotchisi oqsil ketma-ketligini o‘rganadi, seleksioner kerakli genning borligini tekshiradi.
Faqat A, U, G, C harflaridan foydalanib, sakkizta maktab buyumi uchun uch harfli «kod» o‘ylab toping va do‘stingiz uchun qisqa xabarni shifrlang.
«Tarjimonlar». Juftliklar bir tomondan DNK zanjirini yozadi, ikkinchisi i-RNK va t-RNK antikodonlarini topadi, kod jadvaliga ko‘ra aminokislotalarni aniqlaydi.