ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Fotosintez, xemosintez va oqsil biosintezi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
10

Hujayra – tiriklikning irsiy birligi

Darslik: 47–49-betlar
MaqsadMatritsali sintez reaksiyalarini, genetik kod xossalarini va oqsil biosintezining bosqichlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
reduplikatsiya · replicationtranskripsiya · transcriptiontranslatsiya · translationgenetik kod · genetic code
Tushuntirish

Hujayra irsiy birlik: irsiy axborot DNKda nukleotidlar ketma-ketligi ko‘rinishida saqlanadi. Biopolimerlar axborot asosida, komplementarlik tamoyiliga ko‘ra, matritsa ustida sintezlanadi – bu matritsali sintez. Reduplikatsiyada (S-davr) DNK ajralib, har bir zanjir DNK-polimeraza yordamida yangi komplementar zanjir yig‘ish uchun matritsa bo‘ladi; natijada ikkita bir xil DNK hosil bo‘ladi, ularning har birida bitta eski va bitta yangi zanjir bor. Gen – bitta polipeptid yoki RNK ketma-ketligini belgilaydigan DNK qismi. Transkripsiyada RNK-polimeraza gen bo‘yicha i-RNK sintezlaydi (A–U, T–A, G–C). Translatsiyada i-RNK ribosomada o‘qiladi: t-RNK antikodoni kodonga komplementar, aminokislota keltiradi va peptid bog‘ hosil bo‘ladi. Genetik kod – har bir aminokislotani tripletlar (kodonlar) yordamida shifrlash. To‘rt nukleotiddan 4³ = 64 triplet hosil bo‘ladi: 61 tasi aminokislotani kodlaydi, 3 tasi (UAA, UAG, UGA) to‘xtash kodoni; AUG esa boshlovchi kodon (metionin). Kod uch nukleotidlik, bir kodon – bitta aminokislota, bitta aminokislota bir necha kodon bilan kodlanishi mumkin va u (deyarli) barcha organizmlarda umumiy.

TACTTTCGGAGGATCDNAAUGAAAGCCUCCUAGmRNA

iRNKda timin (T) o‘rniga uratsil (U): A–U, T–A, C–G, G–C

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Genetika laboratoriyasi noma’lum namunadagi genning DNK ketma-ketligini o‘qiydi, kompyuter esa genetik kod jadvali yordamida shu gen qaysi oqsilni hosil qilishini tarjima qiladi. Kodning deyarli hamma organizmlarda bir xilligi shu usulni ishlashga imkon beradi.

Kim ishlatadi

Bioinformatik DNK ma’lumotlarini tahlil qiladi, vaksina tadqiqotchisi oqsil ketma-ketligini o‘rganadi, seleksioner kerakli genning borligini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Faqat A, U, G, C harflaridan foydalanib, sakkizta maktab buyumi uchun uch harfli «kod» o‘ylab toping va do‘stingiz uchun qisqa xabarni shifrlang.

Namunalar
TAAUCGGCGCTA
DNK zanjiri TACGGT bo‘lsa, i-RNK AUGCCA bo‘ladi; t-RNK antikodonlari esa UAC va GGU ko‘rinishida kodonlarga mos keladi.
Odam insulini geni bakteriyaga ko‘chirilganda bakteriya uni o‘qib, odam oqsilini hosil qiladi: bu genetik kodning universalligi tufayli mumkin.
Sinfda faoliyat

«Tarjimonlar». Juftliklar bir tomondan DNK zanjirini yozadi, ikkinchisi i-RNK va t-RNK antikodonlarini topadi, kod jadvaliga ko‘ra aminokislotalarni aniqlaydi.

Mashq
1
Transkripsiya va translatsiyaning farqini ayting.
2
Matritsa zanjiri TAC CTT TTT AAA CCA ATT bo‘lsa, i-RNKni yozing va kodlar jadvalidan foydalanib (AUG – Met, GAA – Glu, AAA – Lys, UUU – Phe, GGU – Gly, UAA – to‘xtash) aminokislotalarni toping.
3
150 ta aminokislotali oqsilni kodlovchi i-RNK qismida (to‘xtash kodonisiz) nechta nukleotid bor? (Faqat son.)
4
Genetik kodning universalligi nimani bildiradi va nima uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →