Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
10
Hujayra – tiriklikning irsiy birligi
Darslik: 47–49-betlar
MaqsadMatritsali sintez reaksiyalarini, genetik kod xossalarini va oqsil biosintezining bosqichlarini tushuntirish.
Hujayra irsiy birlik: irsiy axborot DNKda nukleotidlar ketma-ketligi ko‘rinishida saqlanadi. Biopolimerlar axborot asosida, komplementarlik tamoyiliga ko‘ra, matritsa ustida sintezlanadi – bu matritsali sintez. Reduplikatsiyada (S-davr) DNK ajralib, har bir zanjir DNK-polimeraza yordamida yangi komplementar zanjir yig‘ish uchun matritsa bo‘ladi; natijada ikkita bir xil DNK hosil bo‘ladi, ularning har birida bitta eski va bitta yangi zanjir bor. Gen – bitta polipeptid yoki RNK ketma-ketligini belgilaydigan DNK qismi. Transkripsiyada RNK-polimeraza gen bo‘yicha i-RNK sintezlaydi (A–U, T–A, G–C). Translatsiyada i-RNK ribosomada o‘qiladi: t-RNK antikodoni kodonga komplementar, aminokislota keltiradi va peptid bog‘ hosil bo‘ladi. Genetik kod – har bir aminokislotani tripletlar (kodonlar) yordamida shifrlash. To‘rt nukleotiddan 4³ = 64 triplet hosil bo‘ladi: 61 tasi aminokislotani kodlaydi, 3 tasi (UAA, UAG, UGA) to‘xtash kodoni; AUG esa boshlovchi kodon (metionin). Kod uch nukleotidlik, bir kodon – bitta aminokislota, bitta aminokislota bir necha kodon bilan kodlanishi mumkin va u (deyarli) barcha organizmlarda umumiy.
Namunalar
DNK zanjiri TACGGT bo‘lsa, i-RNK AUGCCA bo‘ladi; t-RNK antikodonlari esa UAC va GGU ko‘rinishida kodonlarga mos keladi.
Odam insulini geni bakteriyaga ko‘chirilganda bakteriya uni o‘qib, odam oqsilini hosil qiladi: bu genetik kodning universalligi tufayli mumkin.
Sinfda faoliyat
«Tarjimonlar». Juftliklar bir tomondan DNK zanjirini yozadi, ikkinchisi i-RNK va t-RNK antikodonlarini topadi, kod jadvaliga ko‘ra aminokislotalarni aniqlaydi.
Matritsa zanjiri TAC CTT TTT AAA CCA ATT bo‘lsa, i-RNKni yozing va kodlar jadvalidan foydalanib (AUG – Met, GAA – Glu, AAA – Lys, UUU – Phe, GGU – Gly, UAA – to‘xtash) aminokislotalarni toping.
i-RNK: AUG GAA AAA UUU GGU UAA; zanjir: Met–Glu–Lys–Phe–Gly, so‘ng to‘xtash.
3
150 ta aminokislotali oqsilni kodlovchi i-RNK qismida (to‘xtash kodonisiz) nechta nukleotid bor? (Faqat son.)
450
4
Genetik kodning universalligi nimani bildiradi va nima uchun muhim?
Deyarli barcha organizmlarda bir xil kodon bir xil aminokislotani bildiradi. Bu hayotning umumiy kelib chiqishiga dalil va gen muhandisligida bir turning genini boshqa tur hujayrasida ishlatishga imkon beradi.